Main De nuptiis philologiae et mercurii

De nuptiis philologiae et mercurii

,
Year: 1983
Publisher: B. G. Teubner
Language: latin
Pages: 241
File: PDF, 19.32 MB
Download (pdf, 19.32 MB)
Preview

Most frequently terms

 
est1909
quae934
qui649
sunt591
aut552
quod530
sed485
nam442
com382
quam370
vero345
esse332
vel292
ita279
que253
quo237
enim234
tem221
quid218
tio197
quia194
haec186
tam185
eius184
iam182
nec181
hoc181
alia178
prim175
qua162
sic161
num159
itu158
eum155
nom151
tia149
sint133
illa128
nunc127
quem126
idem124
tis123
 
You can write a book review and share your experiences. Other readers will always be interested in your opinion of the books you've read. Whether you've loved the book or not, if you give your honest and detailed thoughts then people will find new books that are right for them.
A K A D E M IE D E R W I S S E N S C H A F T E N D E R

DDR

MARTIAMVS CAPELLA

Z E N T R A L I N S T iT U T
F t 'R A LTE C E S C H I C H T E U N D A R C H ^ O L O G I E

E D I 1)1τ
J A M E S T V IL L ig

B iB L IO T H E C A

S C R IP T O R V A I G R A E C O R V A I E T R O M A N O R V M
T E V B N E R IA N A

B SB B. G. T E U B N E R
''M E A G S G E S E E E S G H ^

1983
BSB

B. C . T E U B N E R V E R L A C S C E S E L L S C H A F T
1983

B1BH0THKCAE TEYBNERtANAE
ΗΥΪ Υ9 TEMPORI 9
REDA CT OR : C U N T H E R C H R t S T t A K HAl ^SEr^

P R A E F A T IO

M artianua MiiutcuH F e lix C apella quia fuerit, qu a aetate v ix erit, q u o
con silio q u ib u sq u e adiu m en tia o p u s suum de P h ilologia e et M ercurii n u p ­
tiis scrip serit, n o n m u ltis disserendum aestim o, cu m p rop ed iem (m o d o
fa v e a n t aiqua n u m in a ty p o th e ta ru m lal^oribus praesint) in lu cem p r o d ­
itu ra sin t tria op u scu la , in q u ib u s d e hia ipsis rebu s fusius disp u tab itu r.*)
ad p ro p o situ m ig itu r su fficiet, si b rev iter m em ora v ero M artianum iuria con su ltu m fuisse C arth agin iensem , V a n d a lis iam regn an tibu s vixisse,
et fero q u in q u a g en a riu m op u s suum id eo com posu isse, u t M artian o filio
ad a rtiu m liberaliu m co g n ition em v ia m q u a n d a m p a trio la b ore m u n iret,
a u ctores a d h ib u isse n o n p a u co s, alios qu id em q u os n obis tem p u s in v id e ­
rit, a lios v e ro q u oru m op era h od ieq u e ex ten t, in ter q u o s m en tion e d i­
gnissim i su n t in g ra m m a ticis D io m e d e s et p seu d o-V ictorin u s, in rh e to ri­
cis F o rtu n a tia n u s e t A q u ila R o m a n u s, in g eogra p h icis P lin iu s e t Solinus,
in m u sicis A ristid e s Q u intilianus, veru m h aec raptim tetig im u s, a d ea
festin a n tes, q u a e rei critica e p ro p rio ra sunt.
O p eris M a rtia n ei fo rtu n a ea fu it, u t p rim o q u id em lectorib u s n o n pa u cis
placu isse v id e a tu r, d ein d e, cum ta m p er bella illa, q u ib u s in ter G oth os
et B y z a n tin o s d iu ae m isere certa b a tu r, qu am p er L a n g ob a rd oru m in I t a ­
liam irru p tion em o m n e litteraru m a tq u e d o ctrin a e lu m en esset e x tin ctu m , a b o m n ib u s fere n eglectu s e o o b scu rita tis d escen derit, u t ad C aroli
M agni a eta tem n on n isi u n u m e x em p la r p erven erit, id q u e ipsu m , u t v id e ­
b im u s, et m isere corru p tu m et am issis a liq u o t foliis m a n cu m , et eis qui-

BSB B. C. Teubner VerUgages^B^thatt, Lcipt^g, 1983
1. Anflage
2M/375/12/M - LSV Μ8ύ
I^kt&r: Df. phil. ElhAbfth Scbubm^nn
Priated m iht Gtrm^a D cm w atic Repub!ic
CcMmtbtrUtBumg: I^TERDRUCK Graphinher CroBb^trieb L^ipzig,
Bethfb der ungtMiehnftfn Qu*UtitMrbe!t, 111/18^97
B^^C-Nr. M413S7

D D R 119 ,-M

1)
V ir enim praeclarissimus Iohannes Pr^aux, cuius morte debilitantur studia Martianca, de aetate Martiani Capellae disputationem conscripsit (ut ipse me per litte­
ras anno 1974 edocuit), quae in opere illo immenso Aufstieg und Niedergang der
rdmischen Welt publici iuris faciendum esset, ego quoque anno 1975, invitantibus
eiusdem operis editoribus, de Martiano aliqua litteris mandavi, quibus id praecipue
considerabam, quam rationem in fontibus suis adhibendis secutus esset et an miri
stuporis et oscitantiae criminibus, quibus premeretur, aliquatenus exsolvi deberet,
denique virgo doctissima et ipsi Philologiae comparanda Danuta Shanzer de Mar­
tiani aetato ita disseruit, ut in eandem sententiam iret, quam et ego et Preaux am­
plexi eramus, sed propter incredibilem operarum tarditatem nondum in lucem emi­
seramus. et Danutao quidem disputatio hoc anno (1981) fortasse apparebit, alterae
illae ad Kalendas graecas reiectao videntur, summa vero argumentorum est neque
felicitatis (§ 699) neque proconsulis (§ 999) mentionem a Vandalica aetate abhorrere,
simulque cladem Romanam, ad quam spectare videntur verba ytMtWMfMi riptui
(§ 637), alludere ve! ad urbis direptionem an. 455 ve! ad proelium navale a Basilisco
male gestum an. 468.
V

PRAEFATIO

PRAEFATU)

dem CCL annis quid Martiani verbis acciderit, no!\ facile est statuero,
certum saltem est Fulgentio na^thographo') id opus vel m axim o pla ­
cuisse, qui sermonem Martiaueum iuunodico suo tumore inutetur, sed
qua aetate Fulgentius iUe vixerit incertum manet, esun sitne idem ac
Fulgentius episcopus adhuc inter doctos disceptetur. Cassiodorus voro,
licet Martianum de artibus liberalibus aliqua scripsisse audivisset, inter
codices illos, quos monachis Vivarii degentibus legavit, eunt librum non
videtur habuisse.*)
Anno deinde 534, cum editio quaedam correctior a Securo Melioro F e ­
lice. rhetore urbis Romae, pararetur, ad manum fuere com plura ex em ­
plaria, sed mendosissima; neque quatenus Felici Securo contigerit u t
menda ea tolleret, scire iam possumus, suspicari licet cum orth og ra ­
phiam quidem ad normam quandam reduxisse, nonnullas fortasse a p er­
tas et quasi obvias corruptelas simavisse, plures tamen intactas reliquisse,
sequenti aevo, quod Merovingicum dicunt, quot lectores M artianus in ­
venerit. vix divinare quis possit, quippe Gregorius Turonensis, qui anno
538 natus anno 594 decessit, ita de Martiano nostro loquitur, u t crederes
eum inter notissimos auctores numerandum fuisse^); sed neque ipse G re­
gorius neque alii eius aetatis scriptores quicquam om nino dicunt, q u od a
Martiani thesauris petitum esse videatur, tamen hoc aevo irrepsisse
suspicor titulos illos, quos a magistellis semibarbaris cottiictos in libris
omnibus invenire est (§ 282 De pronomine; 283 De rc/Ao; 284 De aduerA/o;
285 Di participio; 286 De coniMndioMi^M-s; 287 De praepo#di07iiAii#;
345 De /armi#; 346 De di//erentia; 347 De aoci&nti et-c.). nam sic ra tio ­
cinor: primum quidem a Martiani ipsius manu proficisci non potuisse
haec capitula; deinde, si in eis libris fuissent, quos Securus M elior a d h i­
bebat. prorsus ab co eicienda fuisse; nam vix crediderim rhetoricae p r o ­
fessorem. Romae Boethii et Cassiodori aetate degentem, ita stultum a t­
que illitteratum fuisse, ut puerilia haec atque insiticia esse non a g n o ­
sceret. et cum ex veterrimorum codicum consensione apertum sit in
archetypo libro haec fuisse, restat ut post 534 et ante 800 prim o quidem
in margine scripta sint, deinde in verborum contextum irrepserint.
Sed dum de titulis disserimus, notandum est quasdam corruptelas,
quas in archetypo fuisse manifestum est, non antea oriri potuisse quam
titulis in verborum contextum iam receptis, sic § 362 archetypi lectio
fuit: (?ΜΜ? & M iccio
in
<?Mod a/nid & .?!ddfc/o a //u d m #aA6?t dMCtphna, nam 6α&τπ lAe/encae & -stduedo e-?t, Ciceroni in -st/Aiccfo.
locum lacunosum esse statim videmus; scripsit fortasse M artianus: &
Ftddccia d in Riduecio a$i, pnod aiii & *n5iec/o, aiii in .\MAiccfo ast, iri di-$ci-

p/iwn (sic e d id it D ick iu s e x lib ro M on accn si 14401). a d d itu r d ein de t it u ­
lus Q a id de aMAiecfo e/ in 47tAicc/o; m o x om issis qu ibu sdam oritu r a rch e­
ty p i le c t io : yuid de auAiccio ei in ^nAieeio. ^de #nAieeio ei in ^nAiecio]> aaf
^?tod c t c . sim ilis error v id e tu r fuisse in a rch e ty p o 358, u bi D ick iu s e x h i­
b e t : reAu-s
vcrAu, ynrre n<dnrtdict Hi%uc eiian^ propria d icim M , td
/api#, /iynn?n eic. in vetu stissim is in v en im u s:
#nni verAa reAn#
verAa ynr/c yzainra/ia e tc., quae sine d u b io sic orta s u n t: gnoe #nr^i
?'crAa reAn#
#nni uerAa, y oa c n oin ro/ia etc. item p . 117, 5
D ic k ii c o tu c c tu ja lau d an da est, de #?^A#ianiia p ro de Aac repon en tis, q u ip ­
pe eum M artian u s scrip sisset: anieynam dc#nA#/aniia d ic a n t. . . , a d d itu s est
titu lu s D e snA.<da7dia: d ein cum inelegans visa sit rep etitio D e #MA*ian%MZ.
de #ttA#^7dia dicr^nt . . . , p r o altera illa enAeiantia positum est Aac.
E x o rth og ra p h ia q u o q u e con icere lice t M erovin gica aetate p o tiu s quam
m ed ia n te s e x to sa ccu lo a rch e ty p o n fuisse con scrip tu m , nam sescentis locis
i!tv en im u s e et 7, o et η, A c t v con fu sa , item e litteram qu am p roth etica m
d icu n t, u t e#/adi# p ro #/adii#, e#criAi/nr p ro #criAi/nr, item i litterae aphaeresin u t ^Spania p r o D ^ p a /r /a , #fr?7/nen/M7n p ro eo qu od est iTMdrnTnenfnm,
e tc. n on id q u id em a ffirm a re v elim , a etatis M erovin g ica e vel L a tin ita tis
G a llicae p rop ria h aec fuisse, quae scian tu r p er om n es fere im perii R om a n i
region es in d e a q u a rto saecu lo passim rep eriri; sed v ix crediderim au t
ipsum M a rtia n u m aut S ecurum illum M eliorem sic scripsisse.
Ita q u e suspicari licet ex M elioris recen sion e plures cod ices deflu xisse
et in sch olis seq u en tis saeculi (q u a m d iu sch olae supererant) a d h ib itos
esse, q u oru m ta m en u n u s ta n tu m m o d o in Caroli M agni aetatem d u ra v e­
r it ; q u o d d o c e n t cu m com m u n es om n iu m n ostrorum errores, tu m p ra e­
cip u e lacu n ae d u a e, in q u in to v id elicet lib ro § 5 2 2 et sub fin e o cta v i
§ 887. q u a li v e ro m an u con scrip tu s fu erit liber arch etyp u s, n on is sum ,
qu i v el d iv in a re , n ed u m alios d ocere, au d eam , h aec tam en statui posse
o p in o r : littera m α a n tiq u iore fo rm a ex a ra ta m esse, quae cu m it vel cum ci
co n fu n d i fa cile p osset, ut d o c e n t huius m od i errores in lib ris: p. 238, 4
reaprogMO p r o 7*ec7p/wo; 2 3 9 , 1 9 a w p /e a h /r p r o a77tp/ed//Mr; 242. 9yodaiMic
p r o yeda/m e; 2 4 4 ,1 2 siiare##/; p ro .siMxregcit; 253. 7 fertic/ p ro tertia: 254, 18
dicta# p r o data#; 321, 1 coi/ecta p ro coMata; 321. 2 #MAa/tor p ro #aAfi/ior;
3 2 8 ,2 1 /M eri# p ro /ater:#; p a rticu la m ?d co m p e n d io Ϊ7 scriptam fuisse;
(?M07iia7M a liq u a n d o <p/o n o ta tu m ; enim c o co m p e n d io , q u o d H m aiuscu lac sim ile est. sed ta m e n h o c lacu n oso co d ice quasi ad im m ortalitatem
com m en d a tu s, q u a n to fa v o re a b h om in ib u s m edii (q u o d d icu n t) aevi
M artian u s n o ste r e x c e p tu s sit, n o n n eccsse est p lu rib u s ed ocere, cum
a ttesten tu r libri m an u scrip ti p lu s d u cen ti q u a d ra g in ta *) et com m en tarii
plures, q u oru m m en tion e d ig n issim i sunt ei, q u o s lo h a n n e s S cottu s, M ar-

1) Martianus laudatur Expos. serm. ant. 45; sermonis Martiani vestigia apud Ful­
gentium passim reperies.
2) Cassiodori Institutiones ed. R. A. B. Mynora, Oxon. 1937, p. 130.
3) H ist. Francorum 10, 31 (p. 449 ed. Amdt).

1) Libros manuscriptos 244 enumerat Claudius Loonardi, I codici di Marziano Ca­
pella, Aevum 33, 443 —489; 34, 1 —99; 35, 410 —524, quo catalogo nihil usquam uti­
lius reperient harum rerum studiosi.

VI

t

VII

*

PRAEFATIO

tinus Laudunensis, Rcmigius Autissodoreasis coascripsciw *) neque sano
id mirum fuit, nam in uno Martiam opero tractabantur omnes d iscip li­
nae, quae ad instruendos pueros ea aetate maxime idoneae putabantur,
fusius certe atque doctius de grammatica Priscianus, de rhetorica Q uin­
tilianus, de arithmetica et de musica Boethius scripserant-, sed omnium
artium iiberalium enchiridion alibi frustra quaereres quam apud M artianum. neque dubium potest esse allegoricum scribendi genus, quod nunc
fere obsolevit, illius aetatis auribus magnopere placuisse.
Sed ut gaudendum est Martiam opus ad aevum Carolingicum utcum ­
que pervenisse, sic cum dolore agnoscendum est misere corrupta eius
verba transmissa esse, quod cum cx ipsius operis verbis, tum praecipue
ex collatione Martiam eum auctoribus eius elucet, possis enim exempli
causa hos versus inspicere, qui in totius operis fine positi sunt (consen­
sum sequor librorum antiquissimorum):
Habes samle Martiane fabulam
miseiilo lusit quam lucernis flamine
satora pehsgos dum docere nititur
artes cagris vix amicas attieis.
sic in novena decidit volumina,
haec quippe loquax docta indoctis aggerans
fandis tacenda farcinat, immiscuit
musaa deosque disciplinas cyclicas
garrire agresti cruda finxit placmatae,
et- cetera non minus obscura atque corrupta, ut ingenue fatear, lec­
tor, neque ego neque alius quisquam, qui Martianum edendum sus­
ceperit, ex his versibus vel sensum vel syntaxin ullam concinnare po­
tuit.
Iam vide quanta et qualia infortunia Felici nostro acciderint in eis locis,
ubi auctorem eius iam nunc extantem habemus.
Aquila Romanus de figuris 15, p. 26, 20 Hatm: dMwyrymM, dcra/ώ tv! irrigo; M
/iyuro
?M3 Mcnln ytiat tftcunlur oA (H?rff4ano ΐΛ'^οίράκυ*?.
Mart. Cap. 525: dwyrnMM elftwfM rd impresso; in Ajc /iytirn
<?M<M
dicamur ... etc.
Aquila Romanus p. 27,30:
Aie amMtM
MiMbrM . ..
Mart. Cap. 527:
fnu#i# (lege: yut amMu.?) couafaf cj;
.. .
Aquila Romanus p. 36, 6: . . . jhcMaui pra^^idio
Alart. Cap. 53 6 :... Taddam pracaidio C07nu!uuicu/, .Vuwcriuyu CMu? A<76
diac atturuu! oA/incAuuf.
Aquila Romanus p. 37.1: *i dica* *Af. Ca/o idc' . . .
Mart. Cap. 537: d dicas an&d< . . ,
Item ai Pliniana Martianeis conferas, similia reperies: Plin. 3,13 FradoncM /tM*
Alart. Cap. 639
.4Mysiae; Plin, 3, 80 J/e/ina: Mart. Cap. 643 A/id1) Iohannis annotationes edidit C. E. Lutz, Cambr. Alaas. 1939; eadem et Remigii glossas edidit Leidae 1962-1965.

PRAEFATIO

7UA; Plin. 3,83 yleyi/ioyt: Alart. Cap. 044
Plin. 3,92 a Camarina: Aiart. Cap.
648 ac marina; Plin. 3, 94 #ΜΦ?ψ?Η<Μ: Mart. Cap. 048 d<mymajy; Plin. 3, 95 V/ac^ntia
dc prima V^itropae sin.M. a Locria 7/aiia^ /rana incipd Afay?M <7raeria appc&da, m frea
aifn^ rcccdcna ^laso^ii maris, yuaniam
^cati^rc prim i, pafd Ζ Χ 7 Ύ 3 Γ Γ7 , a/
atador csf Farro. : Mart. Cap. 049 //tc prim^a ^aropa^ siutia ^4M4imii marM pa^c/
A X X X X F / yndiAu^ yaiyuc ^rM/y
AaAe/.
Non obtundam d iu tiu s, ne nim ium fatigere, lector, praesertim cum de
hac re et satis fuse disseruerim De M art. Cap. emendando pp. 1 —4 et
certiorem tc facere possit unaquaeque M artiani pagina, illu d saltem a n i­
mo teneas ve lim , libros omnes M artiani m anuscriptos, qui nunc extent,
ex uno exem plari profluxisse, septim o fortasse saeculo exarato et errori­
bus p lu rim is eisque foedissim is referto, itaque, ai quis methodo, quam
vulgo Lachm annianam dicim us, obtemperare v u lt, omnes eo nervos in ­
tendet, u t archetypi illiu s lectiones revocet et quasi constituat, en quam
breviter d icitu r, quod n isi m axim is laboribus confici non potest! nam
prim o quidem omnes libros inspicere hum anae vitae b revitas ve tat;
deinde, quod vel g raviu s priore est, in lib ris tantum non om nibus, u b i­
cunque m onachis legentibus verba non sana videbantur, archetypicarum
lectionum vestigia sedulo deleta sunt, u t ex codicibus M artianeis quasi
ducentis quinquaginta v ix sex septemve supersint, quibus tuto te confi­
dere audeas, et qui sin t illi codices, partim quidem m ih i contigit u t in ve ­
nirem , p artim v ir doctissim us atque hum anissim us Iohannes Pteaux m ihi
benigne m onstravit, et hic quidem ad eam causam venim us, qua necesse
factum sit, u t nova M artian i editio pararetur, quippe A dolfus D ic k , v ir
haud pedestri do ctrina praeditus, in g en ii acum ine m inim e destitutus,
neque ab u llo editoris officio propter laborem deterritus, una re im pedi­
tus est, quo m inus M artianum suum om nino em aculatum atque deter­
sum in lucem em itteret: quippe nim ium fidebat codicibus interpolatis,
qui m u ltis locis lectiones p rim a fronte speciosas offerunt, neque in te lligcbat, quam late apud M artian i lib ro s ille mos repsisset, u t scribae, si
quid non in telligeren t, statim pro captu refingerent, ita factum est. u t
ex om nibus eis lib ris , quos D ic k iu s ad h ib u it, sinceri essent nonnisi R e ichcnaucnsis et B am bcrgcnsis, quos iam ante contulerat Eyssenhardtius,
cum contra illi, quos duces D ic k iu s praecipue sequebatur, om nium mendacissim i iu d ica n d i sin t, quae res u t m elius teneatur, exem pla apponam,
unde satis eluceat, quam lu b rica sit eorum lib ro rum fides, possim in hoc
loco tractando m ultus esse, sed sufficiet unus lib e r sextus, u b i ex P lin ii
testim onio satis convincetur lib rario ru m m endacitas.
I. § 630 . .. yiiag
(i. c. Baetica)
contxnftAS ytMigvor; (TadiiaΠ.Μ7Π, Οοπ?Μ&7Μΰ7Η,
#MpaIen^f?H. . . . ] aic Dickius rectissime ex Plinio
(3, 7), cuius verba sunt: iiirid ic i <xwt%niM^ ei yMaMior, Gadttaym^,
Asfi</ϊίΛ7ΜΜ,
in omnibus Martiani libris desiderantur nomina Aahyifaavyn
/YispaJetMetn ; item in omnibus a Diokio adhibitis praeter R *B ' M numerus yx<iKvor
aut omissus aut in (%ito(3) mutatus est.
IX

ΓΒΑΗΡΑΤΙΟ

2. § 6 35...
(i. e. Rhodani) oradutr^ noyyuniAw^apfTcdafa, nutu /i^panum-^r
vxMm, afferam AfctapiaMm] Plinius (3. 33) habet: cj Ai^affcn^tt /fi^;7anien^r, afferam
Afcf/7pfwMm. ex libris Diekianis ΚΉ* habent affcruf^t cfapinu^n, wteri affcrnm afpiBMW.

3. §t^3 . . . irr^ FfoceAa/fc^, yMaram Aoce ^M?*f wo^nina /uliyafan/??): frofc, dfcse
(yMac cf) PompowMwa. fcrfM Fypaca] Plinius (3. 79) habet: wo?7nna jfinyidi^ Frofr,
jf w ytiac cf Pomponiana twafBr, frrfia Fypaca. Reiehenauensis testimonio putredine corrupti hoe loco caremus, nisi quod in margine legi potest sffMm/n, ut id Siiitem scias. scewada non fuisst' in primaria scriptum; Bambcrgensis habet pro/e
mfs**** pomponiana; ceteri absurdo mendacio pnwu fcmisfo. scean/fa /M^^ywy^iana.
4. $ 650 FytfrwnfMm MrAcm] Fydrunfwm Plinius 3. 100.
R una littera
perpt^ram mutata (cf. spanfs pro ipoms. i. e. Fypanis p. 234. 17); qttod eum mani­
feste corruptum esset, urbem veteribus ignotam ForMnfMw sibi fabricavere librarii,
ut in ceteris codicibus nunc legitur.
5. §653 <a ora aBfcm portus cxt nomen Fetroyna sarn? . . .] Plinius (4. 23) sic: in
ora attfcm poyfws FrAocnos. oppida FfdoM.^, Crrmmyon. Scironia sar*a . . . R 'B '
habent CM! nos ubi ceteri a Dickio adhibiti habent cui notum; sed rui nos spondet
Pliniano FcAomos, ut iam Salmasius vidit anno 1629.
6. §659 praefcrca Jcnd] bene sie Dick eollato Plinii loco (4. 58); prar/cy/^ β At
(Reiehenauensis testimonio caremus), quod ex praeferra acria facile potmt oriri;
pracitrta ceteri, cum orthographiam correxisse sibi visi essent, potest &me fieri, ut
recte praetulerim Creta dena pro praefend. sed sic quoque reperies verae lectionis
vestigia in reeentioribus sedulo deleta esse.
7. § 661 %TKiritM rcro c moynif Fvropac sinu-? αό Fcdc--?ponfo incipiens A/acofi^' o^fio
fcnnfnafMr] eadem ad verbum habet Plinius (4. 75), unde Dickius veram restituit
lectionem; sed Reiehenauensis solus ex Diekianis habet guarta-? :cro c τηα^ηι/^, ibi
quoque deleta a correctore vocula c. ceteri yaarfu^ tvro mayna^. curu egregie se locum
correxisse putarent.
3. § 670 mar affa didtinfftb. L)AypAocnfcc<$ appedanfur. yui
incofanf . . .]
sic Dickius rectissime. R*B* vestigiis insistens; ceteri habent mor afia di^ffnofio
itbyae.* PAo?nicc^ appdfanfMr, yui Fy^nfium in/Ofun/. Pliniana sunt (5, 24): moy
d/ncoe
α/ta di^i^dto.' LiAypAocnfrc^ rocanfur. gui' Fy^ocium i?tcofunf.
9. § 701 λα?/* (se. urbs Babylon) nunc ad <*oiifudincm r?dn*f ?rAaa-sfa ricinifafc Fcfcuciac] sic Petersen egregie ex Plinio (6. 122: ad -sofdudinem rediif c^AaM-sfa vicinifafe
&fcMctac), Reich. et Bamb. secutus, ubi legitur prima manu crAaa^fafc Focaciae,
quod manifeste ex ?<r^auafa ricinifafc ^f?M/riac ortum est. sed ceteri habent c^rA/n^?fac
?cfcwtac, unde Grotius ?j*Aa?/^fa a
satis misere coniciebat.
Xon obtundam diutius, lector, nam (si magni Scaligcri verbis uti licet)
oportet te bestiam, non hominem esse*, si non capis, luce m eridiana enim
clarius est multa in archetypo perperam scripta fuisse, quae R* B* fid e ­
liter repraesentent, cum in ceteris a D ickio adhibitis lectiones in ven iam u s
a librariis confictas, dum se pristina Martiani verba restituere a rb itra n ­
tur. non novum hoc vel inauditum affirm o, nam plus centum a b h in c
annis vir acutissimi ingenii Fr. lui. Petersen de libris R B haec scrip sit:
,,Quicquid in alterutro codice ab emendatore scriptum alterius co d icis
primae scripturae testimonio non confirm atur, id om ni rc diligenter c o n ­
siderata tale esse repperi. ut aut ab hominibus linguae Latinae m e d io cri­
ter peritis et rerum, de quibus Capella disputat, non om n in o ignaris in ­
veniri potuerit, aut pravitas eius haud difficulter coarguatur, ita q u e sino
X

PRAEFATIO

ulla d u b ita tio n e sie sta tu o , em en datores illos integrioribus exem plaribu s
usos non esse, qu am su n t praestan tissim a eorum , quibus h od ie q u oq u e
uti p o s s u m u s ."
Ht h a n c q u id em sen ten tiam licet veram esse agn osceret D ickiu s, qu ip pe
qui lection es fere nullas sola B^ vel R^ fid e accip eret, n o n tam en in tel­
lexisse v isu s est, id q u o d P ctcrsenius d e R^B^ dixisset, d e ceteris libris
a eq u e v eru m esse; in d eq u e fa ctu m est, ut, eum in Bernensi 5 6 b et L eiden si 36 m u ltas le ction es invenisset, quae in locis d ifficiliorib u s sen ten ­
tia m a liq u a m e t a y n ta x in offerre videren tu r, ob la tos sibi cred eret testes
id o n e o s e t fid e d ig n o s, a rch e ty p ica c veritatis vestigia servantes, sed in
h a c re d e c e p tu s est v ir de M artiano benem erentissim us, nam aequ e c o m ­
m en ticia era n t, q u a e in B crn . c t L eid . p rim o aspectu a rrid eba n t, a tqu e
ea, q u a e in R oich e n a u cn scm e t B am bergensem em en d a trix m anus in ­
d u x e ra t. et u t illoru m cod icu m indolem p rob e noscas, haec a ffero d o c u ­
m en ta.
1. § 360 per c37i%ranM?a rerAa tficMn/Mr, yManifo (xmtra yua/f JicbnMg (KHHpmnfMr. . . ]
contra yaod Bcrn. Leid.. con/ra piiam ceteri Dickinni et omnes quos ego inspexerim,
tocutio contra %Ma?n (ad analogiam eius quod est aMer yvam formata) plus viginti
locis in Thcs. Ling. Lat. notatis defenditur et Martiani ipsius exemplo confirmatur
p. 196. 3 coafra ραπ?;? praetor ina-scn/.
2. § 3S6a (p. 182, 22 — 183,7 Dick) habent inter alios Bern. Leid.; totum locum
insiticium esse monstravi D. M. C. E. p. 32.
3. § 388 titulum DF Λ OA/7A F. D F P F F fF F F J fF A V /F addunt Bern. Leid.
graecitatc monastica.

4. § 396 ςηιοί/ fyitar t'ndf/i7u?f dicbtm-s. ncceggarfo particafarifer aacfpwMa, w n n?cf.s.?a? io yc77?rabfer a/urcr/MVi/cryae . . .] sic Leid., vocem yfa^raititr et in Bern. olim
fuisse ex rasurae magnitudine apparet; lectio genuina est anitr?rsaMcryac (vel -%a/M),
quam suo Alarte inutaverunt librarii, cum viderent nihil esse, quo referretur parti­
cula enclitica -pa?. quibus tamen homuncionibus illud infeliciter accidit, ut vocem
adinvenirent nusquam alibi in dialecticis a Martiano adhibitam.
5. § 416 poffgf cf
propo?n . . .] sic Bern. Leid., ceteri ad unum pofe^f cf
proy^oacrc, quod vix recte se habere potest, nisi forte ita interpretere, ut pofe^f ait p03s/A/fc M/. Bentleius igitur corrigebat pofca cf
proponere, minus quidem eleganter
emendavere, qui Leid. et Bern. exaraverunt, sed aeque per coniecturam.
6 . § 465 pMarfa de gcripfo gnac^fio csf, ^nac d/cifnr ^yffoyi^nm-s. . . ] hoe loco recte
sensit Dickius Bern. et Leid. mentiri, qui, cum in archetypo videatur fuisse non dc
acnpfo sed dc^crfpffo, turpi commento posuere dascripfiona/fF, quod epitheton neque
ullmn sensum habet neque usquam a Martiano adhibetur.
7. § 472 dae/nn? anA/dcra .serrafvya fc^fafur prima PAdtppica, ry?/ac ?aira ^uAfddafc
dominafam rlnfonii fafcnfcr in^nuv/af, nf om/ua dicens ntAd aspere dtj*i^ye etdcafur]
epitheton jt/Afiiew in solis Bern. Leid. invenies, a ceteris omissum, hic quoque stulte
mendaces illi scribae fuere; nam de ductu omnino servando agitur, non de uno aliquo
ductus genere.
8 . § 507 ordi/i?3 tddcFocf cotyaMMia/toiic] sic Bern. manifesta fraude, cum satis aper­
tum sit archetypum habuisso ordine videFccf com?nuiafi'o; sic enim R 'B L cum alii
feliciore conieolurn habeant ord^7^e Wdchccf coynnmfaio.
9. § 641
Campaniae α?ηο€ΐΐά anfignifn^ /n^nora . . . ] quam misere mutila haec
verba sint iam docui Ό. M. C. E. p. 51 —53, quo loco (quae fuit oblivio mea) non
adicci iam Salmasium emendavisse Abtc Campaniae, sed tamen ista nemora confinXI

PRAEFATIO

1'KAEFATIO

xit iibr&rwrum \rma mendacitas, nam Hrm<wo halwat Bem. et i^eid. (hio quidem
secunda mtum. eum primitus scriptum esset urinam avmrm), ceteri fore immcrn,
quae ieetio. eum omni c&reat ecnau, nisi ex archetypi errore provenire non poteat.
10. § 736-737 bis terni ^eris /ociuMf. . . tdnMMC /uciMwf L A A ff . . .
LXXJV
/ucixat CCCCAXXfV . . . ?Mtw L A A /f /ucninf DCXLFH f,
4M<xfrr<M
/ociMat DCCCiXHff] his quinque locis Dichius
!(^it, semel (p. 266, 7) ox
conjectura, quater Bem. et l^eid. secutus, cum ceteri habeant /aci/, numerum singu­
larem in ejusmodi locutionibus inveniri iampridem docuit vir clarissimus Ldfatodt
Syntacticorum cap. 1, sed constructio insolita librariis emendandi pruritum iaoussit.
U.p. 272,4terbiMsrr^MMi]numeraleaptotonMrMadhibet Aiartianusp. 266,18
et 283. S, ubi omnium librorum auctoritate fulcitur, hic tamen et paulo infra (v. 6)
invenimus garis vel sfjvig vel strAis in melioribus, cum Bem. et Leid. habeant v. 4
w
v. 6 gei pro archetypi lectione garis, hic quoque dolo malo mutata videt ur
lectio omnino sana.

.'.'ίλ

V

Satis, ut opinor, ostendi libris Bernensi et. Lcidcnsi aut nihil fidei h a ­
bendum. quoties lectionem speciosam offerunt, ceteris manifeste erran­
tibus. illud vero memoria tenendum est, non istos tantum m odo libros,
licet in mentiendo primatum teneant, sed etiam maiorem codicum p a r­
tem eiusmodi fictionibus inquinatos esse, ut paene dici possit fidelissim os
verborum testes eos libros esse, qui apertis erroribus m axim e scateant,
quippe quibus nulla emendaturientis scioli adm oto sit manus.
Sed ut te demum certiorem faciam, patientissime lector, quibus su b ­
sidiis ad Martianum emendandum accesserim, codices, quibus usus sum,
hi sunt.
R
1. Reichenauensis 73 noni saeculi, nunc Caroliruhae asservatus, cui
numerum 73 assignavit Leonardius in catalogo supra laudato p. 56.
librum hunc, quamvis primum ab Eyssenhardtio, deinde a viro lab orio­
sissimo Dickio collatum, accurate denuo evolvi, unde mihi contigit, ut
non paucas lectiones enotare possem, quae vel Dickii diligentiam subter­
fugerant. confitendum est tamen multa ab eo notata esse, quae in im a­
gine photographica dispicere omnino nequiverim, u t verear ne liber
praeclarissimus, putredine qua carpitur in dies grassante, aliquanto
difficilior lectu nunc sit, quam abhinc octoginta annis fuit, hunc librum
siglo R notavi, quo usi sunt priores editores.
B 2. Bambcrgensis, Msc. class. 39, saeculo nono exeunte conscriptus,
quem et ipsum adhibuere Eyss. et Dick., a Leonardio numero 8 notatus,
in hoc libro prior quidem scriptura magnae auctoritatis est, posterior
vero, quae immiti cultelli usu inducta est, nihil nisi inania mendacia co n ­
tinet. littera B hunc librum insignivi, sicut priores fecerunt.
D 3. Parisinus 8670, nono conscriptus saeculo, 161 in Leonardii catalogo,
quem vir clarissimus I. Preaux omnium librorum Martianeorum optim um
existimat, ego vero a viro doctissimo atque humanissimo ita dissentio, ut
huic Parisino neque plus neque minus auctoritatis attribuam quam R eichenauensi, sed eorum consensu archetypi lectionem repraesentari opiner,
ex apparatu meo critico facile dispicies, quam saepe primariae lectiones
XII

in R c t J) con cin a n t, u t v id ea n tu r e x com m u n i fo n te proflu xisse, R eich ennuonniH tam en o t H arleianua, d c q u o m o x dispu tatu ru s sum , aliu n de
traxisse origin em p u ta n d i sin t, littera !) h u nc libru m design avi.
4. P arisin u s 8671, L eo n a rd io 162, item noni saeculi, m u ltis verita tis M
vestigiis insignis, ita tam en u t em en datu rien tis m on ach i ingenium a li­
q u a n d o sapiat, h u ic co d ici in a ppa ra tu m eo siglum M dedi.
5. H a rlcia n u s 2685, e t ipse non i saeculi, L eon a rd io 101. h u n c librum A
a eq u o a c D M n eglex eru n t editores, m agni facien d u m esse a g n o v it Pr6aux.
in ter h u n c libru m c t R cich en au en sem tam arcta in terced it cog n a tio, u t
p r im o q u id em crediderim eum ex R eich . descriptu m fu isse: quae tam en
o p in io falsa o m n in o erat, cum nonnulla h ic recte ex h ib ea t, quae in R eich .
vel co rru p ta v id en tu r vel m a n ca , u t p. 270, 18 e t 378. 6. H arleianum li­
b ru m siglo A n o ta v i.
C od icu m stem m a tib u s non is sum qu i m a gn op ere d electer: sed si libros
A B D R ita exJiiberi op orteret, ut in stem m ate fieri solet, sic possem d e ­
p in gere :

R

A

B

D

E t hi q u id em qu in q u e libri A B D M R prim am m ihi con stitu u n t fa m i­
liam . d ein d e m u ltu m im pari a u ctorita te seq u u n tu r:
6. P a risin u s 8669, L eo n a rd io 160, saeculi n on i, lib er lection ib u s em en- t
titis ita refertus, u t a liq u a n d o tam en pristinae verita tis vestigia servare
v id ea tu r, littera C in sign ivi.
7. V eson tion en sis, B ib lio th e ca e M u n icipalis 594, L eon a rd io 20, liber et E
ipse n on i saeculi, p a u llo in feriorem h u n c iu d ico P arisin o 8669. n on tam en
n eg lig en d u m : littera E in a ppa ra tu n o ta v i, im agines huius libri p h o to g ra p h ica o, q u ib u s usus su m , tam foed a e et ob scu ra e erant, u t, cu m in eis
diu lab ora vissem , A p p ii C laudii illius, si m inus con silio, a t ca ecita te si­
m illim u s fierem .
8. B odJcianus L a u d en sis lat. 118, n on i item saeculi, L e o n a rd io 144. sub F
siglo F m ihi lau d atu r in a pparatu .
9. V ossian u s L cid en sis v el L u g d u n o -B a ta v e n sis lat. F . 48, L eon a rd io V
89, a n n o c. 850 ex a ra tu s, q u em V n om in a v i.
H i q u a ttu o r libri alteram fa ciu n t fam ilia m , cuius lection ib u s facile
carere possem u s, nisi M artian u m legen tib u s cu rae esset cog n oscere q u o ­
m o d o q u ib u sq u e v c lu t g ra d ib u s v e rb o ru m m em oria correctu rien tu m s tu ­
d io pessu m data sit.
x m

PRAEFATIO

PKAEFATtO

Sequitur familia tertia, quae, ut ingenue fatear, no!\ fannlia eat sed p o ­
tius trea codices ea tantum similitudine conjuncti, quod a prioribus d u a ­
bus familiis saepius devagantur, sunt autem hi:
G 10. BruxeUensis, Bibi. rcg. 9563 —9566, Leonnrdio 26. liber m edianto
nono saeculo grandibus litteris magnifico scriptus, id quod senescentibus
ocuiis pergratum fuit, sed multas lectiones habens, quae divinantis in ­
genio accepta referenda sunt; inter quas elucent non trivialis ingenii
commenta, ut p. 33,10 Dione pro decore, quae coniectura quingentis post
annis adulescenti Hugoni Grotio in mentem ventura erat, littera G in
apparatu meo notavi.
L 11. Leidensis S7. Leonardio 83, noni saeculi, iam a D ickio adhibitus,
a quo eadem littera L insigrutus est, liber inter sinceros et. m endacca ita
dubie libratus, ut nescias, horumne optimus an illorum pessimus aesti­
mandus sit.
P 12. Petropolitanus vel Leninopolitanus, Leonardio 92, sacculi decim i,
a nota illa abbatia Corbiensi oriundus et in regno Franciae usque ad o c ­
tavi decimi saeculi finem asservatus, quo tempore a quodam litterarum
amatore Petro Dubrowsky in urbem Petropolin, quam nunc Lcningrad
nominant, deportatus est. hunc quidem scholarum Corbiensium fama
potius quam ipsius meritis commotus adseivi.
Voluissem certe et alios libros adhibere, praesertim duos V aticanos
Reg. lat. 251 et 309, quos tamen ut mihi photographica ope inspiciendos
commodarent, a bibliothecariis, nescio quo casu, non im petravi; sed a li­
quando imponendus erat finis ei operi, quod iuvenis susceperam, senex
adhuc renovatis semper curis agitabam, simul sic mecum cogitabam , cum
tot codices iam adhibuissem, quot archetypi lectionem stabilire possent,
stultissimae iaetantiae esse plures addere, unde apparatum quidem cr i­
ticum maiore falsarum lectionum acervo onerare possem, verborum vero
tenorem saniorem reddere nequirem, in his vero codicibus adM bcndis
eam secutus sum rationem, ut librorum A B D M H consensu arch etypi
lectionem repraesentari putarem, his vero inter se dissentientibus, R B D
consensui maximam tribuerem auctoritatem, verum cum R A contra B D
consentientes inveneram, nullo modo posse diiudicari putabam , utra
familia archetypi lectionem fidelius referret.
In codicum vero lectionibus enarrandis novam quandam consuetudi­
nem secutus sum. nam si apparatum criticum positiva (quam dicun t)
ratione instruxissem, permulta scribenda erant huius generis:
voloptMABDMRCEFiYGLP

voluntas F*,

quod taedii plenum fuisset; contra, si negativa ratione usus essem, necesse fuisset scribere (p. 10,18):
pamamo A*BD*3ICEFVGL,
XIV

R,

u t scires parr(A)a^m in A ' I)* fuisse, m alui igitur D aedali con silio in ter
u tru m q u e v ola re, u t n equ e operose enuntiarem res sua natura apertas,
n equ o b rev ita tis stu d io lectorem cogerem , cum rem in d ig itos ca lcu lu m ­
que d istrib u isset (u t eum M artian o m eo loqu ar), tum d em u m ad rei s c i­
en tiam p erven ire, itaqu e, siq u a n d o m aior pars testium a verbis in c o n ­
tex tu m recep tis d issen tiebat, apparatu i m eo p ositiv a m ded i form a m ,
alias n eg a tiv a ra tion e con ten tu s essem , sic p . 14,14, ubi y oo est in v er­
boru m co n te x tu , scripsi in a p p a ra tu :

quo A iR iM iR iC iF iL
sed e o d e m versu ad v o ce m

q u o d m t)3 I'K 'C 'E F 'Y G

que P

A'),

satis habui n ota re:

benigno 3!^
u n d e fa cile colligas A ^ B I ) 3 I * R * C E F Y G L B habere &cynynM#.
C eteru m ex p lica n d u m est, cu iu sm odi lection u m varietates tacitu s prae­
terierim . et p rim u m qu id em v erb oru m d istin ction em neglexi, cu m in v e ­
tu stiorib u s libris verba o m n in o n o n d iv id a n tu r ; d ein de v erb oru m form as
assim ilatas vel n o n assim ilatas sem per ta c u i; scripsi enim (exem p li g ra ­
tia ) a d w tror, cu m in libris et adm iror a t α /ytyynw in ven ian tu r, q u o d ad
alia co m p o sita a ttin et, libroru m orth og ra p h ia n eglecta scripsi acctpto,
a //e ro . ayyero. oMtcio, adyyn/fo, anwMo, appeio, a rrip io, a w r c . rjRineo,
coyM?y;?iio, co/7ipc??o, corrip io, e//ero, if/icio, iyytyni/ίο, iynpt?Hyo, irrayyypo et sim ilia, q u ip p e in eiu sm odi rebus d iversoru m scribarum , non
ipsius a u ctoris, co n su etu d o illustratur.
In singulis v e ro litteris h aec praem on en da sunt. oe c t e con fu sa n on
n o ta v i, nisi in p erp a u cis locis, u bi aliu d q u od d a m sign ificabatu r, u t
§ 3 9 3 &c?(7rofi:x7c e t & c/a ra /iee. item / p ro pA, u t /oeAu^. ta cu i, licet pA
p r o / (e. g. pAocf/K.y), u tp o te m u lto rarius rep ertu m , n ota verim , litteram A
om issam v el fa lso a d d ita m item ta citu s praeterii, nisi forte alia prorsus
v o x efficeretu r, u t AorN^t. Aora p ro orfag, ora. idem feci in con son a n tibu s
aspiratis cA, pA, /A; n equ e enim a n n ota u d a d u x i ieaVArtiyyt, pAy/agoras.
arcAaif/a, acAaf/c;m'a. in eis v ero v o cib u s, u b i aspirata littera aspiratam
seq u itu r, u t a?docAfAoyt. icA/AyopAayi, ta cite scripsi an-factAo/i, ic/AyopAayi
ete.. cu m et. d octissim is viris ea scriben di ra tio p la cu erit et m eliorum
libroru m a u cto rita te stabiliatu r, orth og ra p h ia m m on a stica m in v ocib u s
A //r ic a , DacAa-s.
occeaym.s n ota tu in dign am iu d ica v i, praesertim
cum ta lis scrib en d i ra tio nisi in deterrim is n on in ven ia tu r, litteras i et y
con fu sas item n eglexi, u t pa;y?/t7ia. /nf?a. pAyfo-sopAia. nisi u n o a iterove
lo co , u bi aliu d sig n ifica b a tu r, u t adt/t.y c t adytry.
H is e x ce p tis om n es libroru m a m e a d h ib itoru m lection es m e en otavisse
a rb itro r; nam singulares, quas d icu n t, lection es elim in are n o n eius p u to ,
qui rerum v erita tem ve) in ven ire vel tradere stu d eat, d e qu a re disserui
in lib ro quem de re critica scripsi p. 3 6 s q q . u t erroribu s careret apparatu s
criticu s, sed u lo eq u id em la b ora v i, sed v icen a m ilia lo co ru m inspicere et

PRAEFATIO

in unoquoque duodenorum codicum lectiones enotaro neque tam on ulla in
re titubare, humanas vires opinor excedere, sed non adeo rorum im peritus
sum. ut- vei minimum in maximo opere errorem apud eos veniam im petra­
turum sperem, quibus propositum erit non quid fecerit, quis, sod quid m alo
fecerit, intueri.
Sed nunc dimittendus es, lector, ut Martianum legas non quidem o m ­
nino nitidum et emaculatum - id enim in verborum memoria tam in ­
quinata non licet - sed in congruis saltem pannis exutum , quos barbari
aevi mendacitas assuit, quodsi hie illic tibi videbor Martiam vulneribus
eiusmodi medicinam, quae malum excedat, adhibuisse, id non m alitiae
meae, sed imperitiae tribuas velim, vale.
Apud Antipodas a. M C M LX X X I

Jam es W illis

Sane inhumanus sim, nisi diserte fatear (idque ]atine, non oratorie)
quantum in hoc opere conficiendo debuerim viro doctissim o G. Chr. H an sen, Bibliothecae Tcubnerianae redactori, qui singulari harum rerum
peritia necnon lynceo fere oculorum acumine multos errores sustulit,
multa inconstanter enotata in unum tenorem revocavit, nihil denique
infectum reliquit quominus nova haec editio virorum doctoru m e x s p e c­
tationibus respondeat.

XVI

H IB LiO G H APH iA E
PARS

P R IM A

qua continentur, annorum serie digesti, libri ve! opuscula quibus disputatur vel unfhs
Martianus materiem suam hauserit, vel quem locum in historia scientiae et littera­
rum antiquarum teneat
Fabricius, J. A ., B ibliotheca Latina mediae e t infimae aetatis, Ham burgiae 1734 —
1736
D elam bre, J. B. J., Hiatoirc de l*astronomie ancienne, 2 tom . Paris 1817; denuo im ­
pressa N ew Y o rk 1965 [de Martiano ipso 1, 310 —313; de orbis mensuratione Eratoathenica 1 ,8 9 —91 et 220 —222]
Mueller, K . 0 ., Die Etrusker, Brestau 1828 [11^ 134 A. 18b de Martiano lib. 1, § 46]
K rahncr, L. H ., De M. Varrone ex Marciana satura supplendo, Progr. Friediand 1846
D ccck c, W ., Etruskische Forschungen, Stuttgart 1875— 1884 [t. IV 'Das Templum
von Piaccnza* 19 — 20 de Mart. Cap. § 55]
H olxer, E., Varroniana. Progr. dea G ym n. Ulm 1890 [de §} 922 — 929 ex Varrone d e­
sumptis]
B unbury, E. Η ., A H istory o f Ancient Geography, ed. 2, L ondon 1893 [denuo im ­
pressum N. Y . 1959]
Tannery, P ., R echerches sur l*histoire de 1'astronomie ancienne. Paris 1893
W cyrnan, C., de M artiano Apulei im itatore disputavit Sitzungsb. der Akad. Munchcn 1893, 374ss.
M onceaux, P ., Les A fricains: ^tude sur la litterature latine d A friq u e . Paris 1894
A gabd, R ., de Labeone Martiam fonte disputavit Jahrbucher fur Philoiogie Suppi.
24, 1898, 121
D ctlefscn, D ., Die geographischen B uchcr der nat. hist. des C. Plinius Secundus
(Q ucllcn und Forschungen zur altcn Geschichte und Geographie, Heft 9), Berlin
1904
W issow a, G ., de N igidio Martiani fonte disputavit Gesammelte Abhandlungen.
19^1, 125s.
B cazley, C. R ., The D awn o f M odem G eography, 3 v ol., London 1897 — 1906
D rcycr, J. L. E.. H istory o f Planetary Systems from Thales to K epler, Cambridge
1906; denuo impressum titulo n ovo 'A H istory o f A stron om y from Thales to
Kepler*, N. Y . 1953 [de Martiani astronom ia p. 127]
Schm idt, M. C. P ., Zur Entstehung und Term inologic der elementaren Mathematik,
Loipzig 1906
Thulin, C., D ic G otter des Martianus Capella und die Bronzeleber von Piaeenza,
GieGen 1906 [cf. F. J. B oli, Berl. philol. W oehenschrift 1908, 1372ss.]
Mori, A .,
m isurazionc cratostenica dei grado ed altre notizie geografiche della
'Geometria* di M arciano Capella, R ivista geografica Italiana 18. 1911, 177 — 191;
3 8 2 -3 9 1 ; 5 8 4 -6 0 0
Fischer, B ., D e Augustini disciplinarum libro qui est de dialectica, Jena 1912
Reeh, R ., Do Varrone e t Suetonio quaestiones Ausonianao. Halle 1916 [de §§ 922 —
929 ex Varrone desum ptis] [v. etiam P. W essncr, Berl. philol. W oehenschrift 1917,
6 7 -7 4 ]

2

BT MnrtinnuM CApeUn

X V II

BIBLIOGRAPHIA

BIBLIO G RAPH IA

Heath, T. L·, A History of Grwk Mathcmatics. 2 vo!., Oxfortl 1921
Barwi&, K., Remmius Palaemon und dio romischo Ars grammatica (Philologus
Suppl.-Bd. XV 2), Leiptig 1922 [de Martiano p. 20s.; 45 !t. 2; 46s.; 60; 71; 75
n. l;2 16 ; 232ss.; 242]
Domseiii, F., Das Alphabet iu Mystik mid Magie, l^ipzig-Berlin 1925 [p. 45 as. do
precatione tacita Philologiae § 203]
Heiberg. J. L , Geschichte der Alathematik und Katurwissonschaftcn im Altertum,
Munchen 1925
Honigmann, E., Die sieben Klimata und die
Heidelberg 1929
Ducketh E. S., l^tin Writers of the Fiith Century, New York 1930
BoyancA, P., Les deux dAmons personnels dans 1'antiquitA grecque et latino, Revue
de philologie. de litterature et d'histoire ancienncs 9, 1935, 189-202 [de Mart.
Cap. p. 192 n. 2]
- Une allusion & l'<puf orphique, MAlanges d'archAologie et dlnstoire 52, 1935,
95-112
Columba. G. M.. La questione Soliniana. Ricerche storiche. Palermo 1935, Ϊ 171 —
352
Dahlmann. Η.. M. Terentius Varro, Pauly-Wissowa RE Suppi. VI, Stuttgart 1935
[eoi. 1255-1259 de Disciplinarum libris et de Martiano eorum compilatore]
BovancA, P.. Etades sur !e Songe de Seipion, Bordeaux-Paris 1936 [dc Martiano
pp. 187 et 206-213]
Fischer, H. W., Untersuchungen uber die Qucllen der Rbetorik des Alartianus Ca­
pella, Diss. Breslau 1936
Levy, H.. Chaldaean Oracies and Tbeurgy. ^lysticism, Magic and Platonism in the
Later Roman Empire (Recherches d'archAologie. de philologie et d'histoire X iH ),
Cairo 1936
Solmsen, F., The Aristotelian tradition in ancient rhetoric, Amer. Joum. Philol.
1941, 35 - 50 et 169-190
Bidez. J., Un singulior naufrage litteraire dans 1'antiquitA. A !a recherche des epaves
de 1'Aristote perdu. BruxeUes 1943 [p. 213 de Martiano § 7]
Couroelie, P., Les lettres grecques en Occident de Maerobe a Cassiodore, Paris 1943
[de Martiano pp. 198 - 205]
Drabkin. L E., Posidonius and the circumference of the earth, Isis 34, 1943, 509 —
512
Franpxt, M., Ausonius' riddle of the number three, Speculum 18, 1943, 247 —248
Basscts. A . La naturaleza me!0dica dei acento latino segun los autores clAsicos, Ana­
les dei Instituto de Literaturas Clasieas, Buenos Aires, 2, 1940—1944, 199 —240
Weinstock, S., Martianus Capella and the Cosmic System of the Etruscans, Journal
of Roman Studies 36. 19^1, 10 1-129
Xiedermann, M., Iotacismus, labdacismus, mvtacismus, Revue de philologie, dc
littAmture et d'histoire anciennes 22. 1948, 5 —15
Cappuyns, M., Capella (Martianus). Dictionnaire d'histoire et de geographie ccclAaiastiquee, vol. XI, Paris 1949
BoyancA. P., Xote sur !e tetractys. L'antiquite classique 20, 1951, 421—425
Wagenvoort, H.. Genius a genendo, Mnemosyne ser. 4, 4,1951, 161 —168 [cf. Mart.
Cap. §152]
Clarke, M. L , Rhetoric at Rome. London 1953; iterum impressum 1962 [p. 139 dc
Mart. Cap.]
Pfligersdorffer, G.. Zu Boethius De interpretatione ed. sec. p. 4, 4sq. ed. 51eis*^r
nebst Bcobaehtungen zur Geschichte der Dialektik bei den Romem. Wiener Studien 66, 1953, J3I-154
della Corte, F., Varrone: il terzo gran lnme romano, Genova 1954; iterum impressum
Firenze 1970

DAonna, W ., L c Satu m c A l'ouroboros de Martianus Capella, MAmoires de la sociAtA
nationalo des antiquaires do France, nouv. sAr. 3, 1954, 103— 107
- , I^a dcscondanco du Saturne A 1'ouroboros de Alartianus Capella, Sym bolae Os*
locnscs 31, 1055, 1 7 0 -1 8 9
Ferre ro, L., Stiiria dcl pitagorism o ne! m ondo rom ano, Torino 1955
DumAzil, G., R cm arques aur lea troia premiArcs 'regiones caeli' de Martianus Capella,
H om m agcs A Mnx Nicdcrm ann, Bruxellea 1056, 102— 107
Marrou, H. J., A H istory o f E*lucation in A ntiquity, translate*! from the French by
Ucorgo Lam b, New Y^ork 1056
B ayct, J., H istoirc politique e t psychologique dc la religion romaine, Paris
1057
H enderson, I.. Ancient Grcek Muaic, The New O xford H istory o f Music, Vol. 1:
A n cicn t and Oricnta! 5!usic, London 1957, 338 —403
N ougcbaucr, O., The E xa ct Sciences in A ntiquity, ed. 2, Providence 1957 [de cli­
m atibus p. 183 — 185]
PrAaux, J ., Saturne A 1'ouroboroH, Collcction Latom us 28 (H om m ages A W . DAonna),
Bruxellea 1957, 3 9 4 - 4 1 0
DAonna. W ., Mercure et !e scorpion, Latom us 17, 1958, 6 4 1 —658; 18, 1959, 5 2 - 6 6
et 2 4 0 -2 6 1
Turcan, R ., Martianus Capella et Jam blique, R evu e des etudes latines 36, 1958,
2 3 5 -2 5 4
DAonna, W .. Alercure et lc scorpion (Collcction J^atom us 37), Bruxelles 1959
Fuhrm ann, M ., Das aystematische Lebrbuch. Ein Beitrag zur Geschichte der Wisaenachaft in der Antikc, Gottingen 1960
PrAaux, J ., Virgile et le rameau d 'or. H om m agcs A Georges DumAzil, Bruxellea 1960,
1 5 1 -1 6 7
Turcan, R ., Un rite controuvA de 1'initiation dionysiaque (A propos de Serviua ad
Aen. 6, 741), R evu e de Thistoire des religiona 158, 1960, 129 — 144 [de Mart. Cap.
§1 4 2 ]
Burkert, W ., H cllcnistische Pseudopythagorica 2, Philologus 105, 1961, 16 [de
distantia lunae a terra secundum Pythagoricos]
K uim ert, F ., AHgemeinbildung und Fachbildung in der Antike, Berlin 1961 (D eut­
sche A kad. d. W iss., Schriften der Sektion fur Altertumswiss. 30)
Turcan. R .. L'ceuf orphique et les quatre elementa, R evue de Γhistoirc dea religions
160, 1961, 1 1 - 2 3
Burkert, W ., W eishcit und W issenschaft, N um berg 1962; versio anglica Lore and
Science in Ancient Pythagoreanism , H arvard 1972 [multa de m ystica religione et
de arithm ologia, sed de M artiano non multa]
M erkelbach, R ., R om an und M ysterium in der Antike. Munchen —Berlin 1962
[summa operis haec eat, nonnullas narrationes antiquas, quas novellas appellare
solemus, sub figm entorum specie m ysteria enarrare]; cf. R . Turcan, Revue de
i'histoire des religions 163. 1963, 149 — 199
Quadlbauer, F ., Die antikc Theorie der genera dicendi im lateinjschen Mittelalter,
Graz —W ien —K oln 1962
Stahl, W ., R om an Science. Origins, developm ent and influence to the later middle
ages, Mndison (W is.) 1962
Courcelle, P ., H istoire littAraire des grandes invaaions germ aniques. ed. 3. Paris 1964
Paratore. E ., L 'u ltim o verso dei 'ch oliam bi' di Persio. L atom us 23, 1964, 94 — 105
[cum Persii v. 14 ef. Mart. Cap. §9 0 8 ]
K u ch , Η., ΦίΜΑογοζ. U ntersuchung eines W ortes von aeinem crsten A ^ r c t e n in
der T radition bis zur ersten uberlieferten lexikalischen Festlegung, Berlin 1965
[p. 128 d c Mart. Cap.]
R ad k c, G ., Die G otter Altitalicns, M unster 1965

XVIII

2*

X IX

B1BU0GRAPH1A
van Roey, C. A., Studics in classical satire and rctated literary theory, l^oidtm 1005
[p. 162 s. et 172 de Mart. Cap.]
Anacrson, W. D., Kthosand EducaGon in Greek Musio: The Kvidonco of Poetry and
Philosophy. Catnbridgt\ Alass. 1966 [multa de ^Vristide Quintiliano; do Aiartiano
pauca]
Dum^til, 0 .. La retigion tvmaine archaique, Paris 1066 [pp. 6 5 0 -6 5 6 do Alart.
Csp.]
Gunde!, W., et H. G. Gundel, AsUvlogumena. Dio astrologische L iten tu r in dor Antikc und ihre Gcschichtc, Wiesbaden !966
Simon, M., Zur Abhangigkeit spiitromiseher Enzyklo{)adicn von Varros Disciplina­
rum libri, Philologus 90, 19&, $8 —101
Theiler. \V„ Forschungcn zum Neuplatonismus, Ber!in 1966 [pp. 2 5 2 -3 0 1 do ma­
teria 'chaMaioa' apud Alart. Cap.]
Mille, G., Musica Romana. Die Bedeutung der Musik im Lcben der Romer, Amsterdam 1967
de Poerck, G., Etymologie et origo &travers la tradition latine,
Gedcnkboek E. A. Leemans. Ghent 1970
Broiek. AL. De pedibus irrationalibus syllabarumque quantitate in trimetris tragioorum Graeeomm iambicis, Eos 65, 1977, 323—335
Fontanclla. V., Mercurio alia riceroa di Apollo-Sole. La teoha gcoeliocentrica di Eradide Pontico ne! De Nuptiis Phiiologiae et Mercurii di Marziano Capella, libro 1,
8 -2 6 , Atti delTIstituto Veneto di Scienze etc. 135, 1977, 305 —322
Bartoiikova. D., Prosimetrum. The mixed style in Martianus Capeiia's work De
nuptiis Philologiae et Mercurii, Sbomik Praei Εϋο$οΐίώίέ Fak. Bm^nsko Univ.,
Rada archeoi. klas. 22 - 23, 1977-1978, 205 - 215

PARS ALTERA
qua continentur libri quibus de ipso Martiano, praesertim de codicibus manu scriptis
et de verborum memoria atque interpretatione disputatur
Grotius, H., Martiani Capellae de nuptiis Philologiae et Mercurii, Lugd. Bat. 1599
Barthius, C., Adversariorum libri LX, Francofurti ad Moenum 1624
Meibomius, M., Antiquae musicae auctores septem Graece et Latine, Amstelodami
1652
Heinsius, X., Operum P. Ovidii Nasonis editio nova, Amstelodami 1652
P. Virgilius Maro accurante N. Heinsio, Amstelodami 1664 [in his poetarum edi­
tionibus emendationes ad Martiannm sparsim hic illic in notis reperiuntur]
Munckerus, T., Scriptores Mythographi Latini, Amstelodami 1681 [cius notae repe­
tuntur apud Aug. van Staveren, Scriptores Mythographi Latini, Lugd. Bat-. et
Amstel. 1742]
Burmannus, P., P. Ovidii Nasonis opera. P. Burmannus ad iidem veterum exem pla­
rium castigavit. Amstelod. 1727
Vonckius, C. V.. Specimen criticum in varios auctores. Adcedunt observationes
miscellaneae. Traiecti ad Rhenum 1744 [emendationes in Martianum pp. 78 —83;
143-149]
Walthardns, L., Martiani Capellae libri 1 -1 1 , Bemae 1763
Amtzenius, H. J., Miscellanea. Traiecti ad Rhenum 1765
Saknasius, C., Exercitationes Plinianae, Lipaiae 1777
Goez, J. A.. Martiani Capellae libri i - H , Norimbcrgac 1794
Snsins, H. D.. Coniectanea critica in Gurlittii animadversiones ad auctores veteres,
Hamburgae 1806

BlBLlO U HAPH iA
D aw cs, R ., Miscellanea critica, cum notis T . K idd, Cantabrigiae 1817 [Bentleii
coniccturao in Mart. nonnullae in notis inveniuntur]
K o p p , U. F ., Alartiani Capellae de nuptiis Philologiae e t Alercurii, Francofurti ad
M oenum 1836
B oettger, C., U obcr Martianus Capella und acine Satira, nebst einigen kritischen Bem eA u n gon , N euc Jahrbuchcr fur Philolopic und Padagogik, Suppi. Bd. Χ Ι Π ,
1847, 5 9 0 - 6 2 2
Eyssenliardt, F., D e Aiartiano Caj^ella, Berlin 1861
L udccke, F ., D o Alarciani Cap^dlae libro sexto, Cottingae 1862
H alm , C., R hetores latini minores, Lipsiae 1863 [Mart, Cap. pp. 4 4 9 - 4 9 2 ]
E ysscnhardt, F ., Alartiani Capellae de nuptiis Philologiae et Alercurii, ed. Fr. Eysaenhardt, Lipsiae 1866
Pcterscn, F. J ., De Aiartiano Capella em endando, diss. Helsingforsiae 1871
Jurgensen, J ., De tertio Alartiani Capellae libro, Lipsiae 1874
Sohoell, F ., De accentu linguae Latinae, A cta societ, philol. Lipniensia 1876
Stachelaehcid, A ., B entleys Em endationen von Mart. Cap., Rheinischea Aluaeum 38,
1881, 157sqq.
D citers, H ., Studien zu den griechischcn Alusikem, Progr. des koniglichen MarienGym nasium in Posen fur das Schuljahr 188(^— 1881, no. 131, Posen 1881
Stange, F ., D c re metrica Alartiani Capellae, Lipsiae 1882
D ick, A ., D c Aiartiano Capella em endando, Bernae 1885
Com m entationis philologicae de Aiartiano Ca^xdia em endando altera pars. St. Gallen 1889
T a n n ery ,P ..A d A la rtia n i Capellae lib r u m V ll, R ev u ed e philologie 16. 1892, 137 — 139
Dotlefsen, D ., Zu Plinius' Naturalis historia, Hermes 32, 1897, 323ss.
D ick, A ., Die W ortform en bei Alartianus Capella, Program m der Kantonssehule
St. Gallen, St. Callcn 1901
Alorelli, C., Quaestiones in Alartianum Capellam. Studi Italiam 17, 1909, 230ss. [de
Aiartiano O vidii aliorum quc poetarum imitatore et de locis aliquot em endandis]
Sunderm cycr. A ., De re metrica et rhythm ica Martiam Capellae, Marpurgiae 1910
Langbein, W -, De Aiartiano Capella gram m atico. Jenae 1914
D ick, A ., Alartianus Capella, cd. A . D ick, Lipsiae in aedibus B. G. Teubneri 1925
[de hac editione iudicium tulerunt AI. Alanitius. Philologische W oehenschrift 1925.
54 2sa.; H . R uppert.L iterarisches Zentralblatt 1925.471; C. ^A'eyman,Historisches
Jahrhueh 45, 1925, 648; W . A. Baehrens. Jahresbericht Altertumswiss. 208. 1926,
18 —2 2 ; K . Barw iok, G nom on 1926, 182ss.; C. H . Becson. Class. Philol. 1926. 92;
L. Castiglioni, Bollet. di filol. class. 32, 1926, 6 ; W . Stach. H istorische Alerteljahrcsschrift 23, 1926, 529: ex his Barsvick facile principatum tenet]
Birt, T h ., Alarginalien zu lat. Prosaikem , Philologus 82, 1927. 164 —182
Bcrnhard. AL, Zu Alartianus Capella 5, 508. Philol. W ochenschr. 48. 1928. 846 —848
B oyancd, P ., Leucas. R cv u o arch0o!ogique 30, 1929. 2 1 1 —219
U hdcn, R ., D ie AVeltkarte des Alartianus Capella. Peterm anns Alitteilungen 1930.
126
W alter, F .. Zu lateinischen Schriftstellcm , W iener Studien 48. 193(). 75ss.
W essncr, P ., Alartiantts Capella, P auly —AVissowa, R E 14, 1930. 2tl<)3 —2016
H inks. D ., Alartianus Capella on R h etoric [diss. d acty!.]. T rin itv College Cambridge,
1935
R unes, Ai., Ztt Alartianus Capella 1 ,4 9 , Philol. W ochenschr. 55. 1935. 225
Alay, F ., D e serm one Alartiani Capellae quaestiones selectae, Diss. Alarpurgiae 1936
U hdcn. R ., D ie W eltkarte des Alartianus Capella, Alnemos. 3, 1935 — 1936, 97 — 124
Copp. F ., T he D octrin cs o f Alusic and R h yth m in Alartianus Capella. De nuptiis
P hilologiae et Alercurii. R en dcred into ίEnglish with an introduction and notes
[thesis ad m agistratum artium capessendum ], C om el! U niv. 1937

XX
XXI

R1PU0GRAPH1A
di Capua. F., Una Paeudoopistula di Cicerone, I! mondo claaaico 1939, 211 —218
Mariotli. S., De quibusdam Macrobii et Martiani locis ad eoilieum lectioimm resti­
tuendis. Amiali della Scuoia norm. sup. di Pisa, ser. 2. 9, 1940, 196s. [ad Alart.
Cap. § 7 et § 213]
M au x. J., Un nouveau texte sur la \0nus androgyne, Annuaire dc 1'Institut de
philobgie et dldstoirc orientales ct slaves (Mdangee l^ s y ) 13, 1953, 479 —490
Oourwlle, P „ Fragmenta non identifi6s de Fleury-snr-Loire, Re\nc des 6tudos latines
32. 1954. 9 2 -9 7
Heydenreich. L., Eine illuatrierte Martianus Capella-Handschrift des Mittolaltors
und ihre Kopicn im Zeitalter des Fnjhhumanismus, Kunstgcschichtlicho Studien
fur Hans Kaufmann, Berlin 1956, 59 - 66
Leonardi, C„ Intomo aMLiber de numeris' di Isidoro diSiviglia, Bull. dcllTstituto
storico Italiano per i! medio evo e Archivio Muratoriano 68, 1956, 203 —231
Preaux, J., Unnouveau manuscrit de SL GaH. !e Bruxellensis 9 5 6 5 -9 5 6 6 , Scripto­
rium 10,1956, 221-22$
Yerhulst, A., L'activM et !a calligraphie du scriptorium de ]'abbaye Saint-Picrreau-Mont-Blandin de Uand a repoque de !'abb^ Wichard (ob. 1058). Scriptorium
11, 1957, 43s. [de iibro Leidenai BPL 88]
Leonardi. C., Iiiustrarioni e glosse in un codice di Marziano CapeHa, BuHettino
dellArchivio paleografieo Italiano N. S. 2 —3. 1956-1957, 2 et 39 —60
PeHegrin. E., Membra disiecta Floriacensia, Biblioth&quc de lYcole des chartas 117,
1959, 55s. [iibri msti OrMans 261; Yat. reg. !at. 598]
Preaux. J., Deux manuscrits gantois de Martianus Capella, Scriptorium 13. 1959,
15-21
Leonardi, C.. I codici di Marziano Capella, Aevum 33, 1959, 4 4 3 -4 8 9 ; 34, 1960,
1 -9 9 et 411-524 [enumerat et describit omnes Martiani libros, qui hactenus
innotuerint: opus numquam satis laudandum]
Preaux, J., Un nouveau mot. !atin. 1'adjectii nuyu/tf.?, Revue de phi!o!ogie 35, 1961,
225 - 231
Homburger, 0., Die iHustrierten Handschriften der Burgerbib!iothek B em : Die
vorkarohngischen und karolingischen Handschriften, Bem 1962 [de !ibro Martiam
B. 56 noni ve! decimi saeculi]
Preaux. J., Un texte meconnu sur Tag^s, Latomus 21, 1962, 379 —383
Buhier, W., Zu Martianus Cape!!a 1, 37. Hermes 92, 1964, 1 2 3 -1 2 5
Raia. A. R., Barberini mss. 5 7 -6 6 and 121 -1 3 0 , Fordham University 1965 [Diss.
abstr. 27, no. 3, 1965. 2!97]
Stahl, W., Towards a Better Understanding of Martianus CapeHa, Specu!um 40,
1965, 102
Preaux, J.. Le manuscrit d Avrancbes 240 et Hceu^re de Martianus Capella, Sacris
Erudiri 17, !966. 135-149
Willis, J., In Martianum Capellam annotatiunculae, Helikon 6, 1966. 2 2 9 -2 3 1
Bishop. T., The Corpus Martianus Capella, Transactions of the Cambridge Bihliographical Society 4, 1967, 257 - 275
McDonough, C., The Verse of Martianus Capella, Diss. [dactylogr.] Toronto 1968
Vanderkcrckhovfn, N., Les noces de Mercure et Pbdologic, livre III, 6dition critiquc
et traduction fran^aisc. BruxeJles 1968 [dactylogr.]
Wilbs. J., Ad Martianum Capellam, Rheinisches Muscum 111, 1968, 7 9 - 9 2
Fuchs, H., Textbereinigung, Rheinisches Museum 113, 1970, 95
Mueterich, F., De rhetorica. Eine IMustration zu Alartianus Capella, Festschriit
Bischoff, Stuttgart 1971, 198-206
Stahl, W., R. Johnson, E. L. Burge, Martianus Capella and the Seven Liheral Arta. I :
The Quadrivium of Martianus Capella. New Y o rk -L o n d o n 1971. II. Martianus
Capella: The Marriage of Philology and Mercury, ibid. 1977

XXH

BIBLIOGRAPH IA

Willis, J., D c Martiatio Capella emendando, Mnemosynes Supplementum 18, Lugd.
Bat. 1971
Lcmoine, F., Judging the Beauty of Diversity. A Critica] Approach to Martianus
Capella, Classica! Journal 67, 1972, 209 —215
—, Martianus Capella. A Literary Re-cvaluation, Alunchen 1972
Ijenaz, L., Marziano Capella, Cultura e scuola 44, 1972, 5 0 -5 9
Willis, J. A., The Multiplos of the An, Harvard Studies in Classica! Philology 76,
1972, 2 3 3 -2 4 4
McDonough, C., Nonnulla Martiana, Philologus 118, 1974, 285 —289
—,Trier, Bibliothck des Priesterseminars Ms. 100 and the text of Martianus Ca­
pella, Mcdicval Studies (Pontifical Institute, Toronto) 36, 1974, 5 6 - 6 6
Preaux, J., Lc culte des Aluses chex Martianus CapeHa, AI<^!anges de philoeophie . . .
offerts A Pierre Hoyanc^, Rome 1974, 579 —614
Willis, J., Martianea IV, Mnemosyne 27, 1974, 270 —280
Cristante, L., Musica e grammatica nella Enciclopedia di Alarziano CapeHa, Atti e
memoric dc!!'aceademia Patavina 87, 1974—1975, 335 —379
Lcnaz, L., Alartiani Capellae de nuptiis Philologiae et Mercurii liber secundus [cum
versione italica, introd. et commentario sane docto]. Padua 1975
Prdaux, J., Patias, tertia Lunae, Hommages A Claire Preaux, BruxeUes 1975,
343 - 352
Willis, J., Martianea V, Mnemosyne 28. 1975. 126 — 134
—, Martianea VI. Mnemosyne 30, 1977, 160—173
Cristanto. L., La tyypay/j di Marziano CapeHa (ttnrovdoys/.oioi'; autobiografia e autoironia), Latomus 37, 1978, 679 —704 [nugae merae: si leges, operam perdes]
Lidcraki, J., A non-misunderstood text conceming T ag^ , La paroia dei passato 33.
1978, 1 9 5 - 196
Preaux, J., Les manttscnts principaux du De nuptiis Philologiae et Mercurii de Mar­
tianus CapeHa. Lettres latines du moyen Age ct de la renaissance (CoHection Lato­
mus 158), Bmxelles 1978, 76—128
Taeger, B., Exzerpte aus Alartianus CapeHa in einer fruhen hibemolateinischen
Crammatik. Beitrage xur Gesch. der deutachen Sprache und Literatur 100. 1978,
3 8 8 -4 2 0
AlcDonough, C.. Sonic Notes in Late Latin and Mediaeval Writers. Studi medievali,
3. ser. 20. 1979, 9 2 6 -9 3 2
Willis, J., Alartianea V II. Mnemosyne 33. 1980. 163—174
PARS

T E R T IA

qua continentur libri, quibus disputatur vel quantum debuerint vel qualia studia
impenderint Martiano sequentium aevorum scriptores
Ancona. P. d '. Le rappresentazioni allegoricbe dell arti liberali, L'Artc 5, 1902,
1 3 7 -1 5 5 ; 2 1 1 -2 2 8 ; 2 6 9 -2 8 9 ; 3 7 0 -3 8 5
Kcr, W., The Dark Ages, Edinburgk ItMM [denuo impr. New York 1963]
Esposito, AI., On the Study of Martianus CapeHa in mediaeval Irelaud. Zeitachnit
fur ccltische Pbilologie 7, 1910, 499 —507
—,S u r lc prdtendu commcntnirc de Dunchad sur Alarcien CapeHa. Didaskaleion
1914, 173-181
Laistner, M., Notes on Grcck from the lecturcs of a ninth^century monastery tcacher,
Bulletin of the John Rylands Library 7, 1922 —1923, 421 —456
Hoyer, K., Martianus CapeHa und dio 7 freien Kunste, Die Drei 4. 1924, 841 —857
Laistner, M., Martianus CapeHa and his ninth-century commentators, Bulletin of
tho John Rylands Library 9, 1925, 130—138
Conklin, M., Martianus CapeHa in Notker Labeo and others, Columbia 1929
X X III

B1BL10CRAPH1A
Yan der Yyvcr. A., Les Stapes du de\ eloppement phiioaophique du haut n\oyen Age,
Re\*ue belge de philelegie et d histoire 8, 1929. 425—462
Manitius. A!.. Zwei Remigiuskommentare. Xeues Arehiv der CcecHschaf! fur aRcre
dcutsche Ge^ehiehtskuude 49. 1932. 173—183
Ciark, 1).. The lconography of the Seven Liberat Arta, Stained Giass 28, 1933, 3 — 17
Sehrt, E., et T.Starck, Xotkers dentsehe Werko 2: Martianus Cai^ciia de nuptiis
Mereurii et Piulologiae. Ha!!e 1935
Lutz. C., Johamus Seotti annotationes in Marcianum, Cambridge, Mass. 1939
Wittkower, R.. Grammatica from 51artianus Ca^vtta to Hogarth, Journal o f the
Warburg Institute 2, 1938-1939. 8 2 -8 4
von Ehrhajdt. R., Cosmoiogy in the Amiotationes in Marcianum, Baitimore 1940
R&nd, E., How much oi the Annotationes in Marcianum is the work of John the
Scot?. Transactions and Prweedincs of the American Philoiogica! Aasociation 71,
1940, 503 et 508 - 510
Labowskv, L., A new version of Scotus Eriugena's commcntary on Martianus CapeUa. Mediaeva! and Renaissanee Studies !. 1941 —1943,187 —194 [de iibro manu
scripto BodL Auct. T. H 19]

Lutz, C.. Dunchad Giossae in Martianum. Lancaster. Pa. 1944
d'Alvemv, Μ-T., La sagesse et sos sept fi!!es: Rechcrches sur les all6gones de ia
philoeophie et des arta liberaux du 1X*°^ au X II°^ si^eie, Meianges d6di6s A ia
memoire de Feiix Grat, L Paris 1940. 245—278
Boutemy. A., Une version medievaie inconnue dc ia iAgende d'Orph6c, CoHeotion
Latonius 2 (Hommagos a J. Bidez et F. Cumont), Bruxeiies 1949, 43—70
Xuchelmans. G., Studien uber yizo^o/'ος. yiAo/.oyi'a und
Zwolle 1950
Bischoff. B.. Das griechische Eiement in der abendlandischen Biidttng des Mittelalters. Byzantinische Zeitschrift 44. 1951. 40—47
Doich* A.. Xotker-Studien ϊ - III, Boma —Leipzig 1951 —1952, T. 3: Stii- und Que!ienprobieme zn Xotkers Boethius und Martianus Capeiia
Silvestre. H., Le commentaire inedit de Jean Scot Erigene au metre IX du livre I I I
du De consolatione philosophiae de Bo&e. Revne dhistoire ecclesiastiquc 47,
1952. 44-122
Wiiiis. J.. The ietters ^1 and G in the mss. of Remigius of Auxerre, Athenaeum 30,
1952. 196-197
Martianus Capeiia and his cariy commentatore [dias, dactyiogr.]. London 1952
Ρτέβυχ. J., Le commentaire de Aiartin de Laon sur i'ceuvre de Martianus Capeiia,
Latomus 12, 1953, 437-459
Huygens, R.. Remigiana, Aevum 28. 1954, 330 - 342
Leonardi. C., Xota introduttiva per unlndagine Bulla fortuna di Marziano Capeiia
ne! medioevo, Buli. Lrtit. storico Itaiiano per ii Medio Evo e Archivio Muratoriano
67. 1955. 269
Lutz, C., The use of the ietters M and G in certain manuscripts of Rcmigius. Athe­
naeum n. s. 33, 1955, 343s.
Remigius' ideae on the ciassification of the seven arta, Traditio 12. 1936. 05 —86
Remigius* idea3 on the origins of the seven libera! arts, Medinevaiia et Humanistica 10, 1956, 221-228
Laistner. M., Thoughtand Lettcrs in Western Europe A. D. 50 0-90tl. ed. 2. Ithaca,
X .Y . 1957
Lutz, C., The commentary of Remigius of Auxerre on Martianus Capeiia, Medievai
Studies 19, 1957, 137-156
Xucbeimans, G., Philoiogie et son mariage avec Mercurc jusqtra !a fin du X I I '
si&de, Latomus 16, 1957, 84 -1 0 7
Bischoff. B., Eine verscholiene Einteilung der Wissenschaften, Archives d'histoire
doctrinale et iitt^raire du moyen age 25, 1968, 5 —2fl
X X IV

BiBLIO O R APH IA

Fontaine, .L, Isidoro de S6vi!!c ct !a culture classique de FKspagne visigothique,
2 vo!., Paris 1959 [pp. 373 —381 dc libro
et de Martiano fonte cius]
Eoch. J. (cd.), Artes liberales. Von der antikcn Biidung zu den Wissenschaften des
Mittc!aitcrn, i^eirien —Koin 1959
I^conardi, C., Raterio c Marziano Capeiia. ltaha mcdioevaic e umanistica 2, 1959,
7 3 -1 0 2
Btnhi, W.. 1luminant traditions in cariy medievai isatin Science. Isis 50,1939,95— 124
Lieboschutz, M.. Zur Oeschichto der Firkiarung des Alartianus Capella bei Hriugena.
Philologtm 104, 1960, 127-137
Mathon, U., Jcan Scot Erig0ne, Chaiciditm et !c probieme de l*ame universeile. A pro
pos des Annotationes in Marcianum 7, 10, L'homme et son destin d'apr%s ies penseurs du moyen 5gc, Ix^uvain —Paris 1960, 361—373
Drcyor, J., Mediaovai Astronomy, Towards 51odem Science, edited by R. M. Patter,
voi. 1, Now York 1961, 2 3 5 -2 5 6
Jeudi, C., L*cnscignement grammaticale dc Remi d'Auxcrrc [diss. dactyiogr.], Ecoie,
nat. des chartea. Paris 1961
Leonardi, C., Nuovc voci poetiche tra secolo ΪΧ e XJ, Studi medievali, ser. 3,2, 1961
1 3 9 -1 6 8
Lutz, C., Remigii Autissiodorensis Commentum in Martianum Capellam, 2 vo'
Lugduni Bat. 1962 [v. Huygens, I^atomus 22, 1968, 866 —870; Coiker, Specui
39, 1964, 7 1 9 -7 2 1 ]
Rioh4, P., Education et culture dans 1'Occident barbare, VR —VI1P ei^cles, Pa '
1962
Ciaffi, V.. Fuigenzio e Patronio, Torino 1963 [pp. 75 —80 de Mart. Cap.]
Pennisi, G., Fuigenzio c !a 'Expositio sermonum antiquorum', Firenze 1963 [de
Mart. Cap. pp. 19 —27 et passim]
d'A !vcm v, 51.-T., Les Muses et les spi^res c^iestes, Studies in honour of Berthold
Ullman, Roma 1964, vo!. 2. 13—19
Jeauneau, E., Xotcs smr i'4cole de Chartres. Studi medievali 5, 1964 [p. 113 de qua­
dam mappa mundi quae fertur opus Martiani]
Langlois, P., Les ceuvres de Fulgencc !e 5Iythographe et le probieme dee deux
Fulgcnccs, Jahrbuch fur Antike und Christentum 7. 1964. 94 —105
Quadri, R., Un frammento milanese dei 'Tractatus dc dedicatione templi' attri­
buito a Remigio di Auxerre, Italia medioevaio e umanistica 8. 1965, 3 1 2 -3 2 2
Courceiie, P., Les aources antiques du proiogue d'Aicuin sur ies disciplines, Philoiogus 110, 1966. 2 9 3 -3 0 5
Bataiiion, L.-J., Builctin dliistoire des 6tudes medi^vaies. Revue des Sciences phihn
sophiques ct th6o!ogiques 51, 1967, 62 —80
Courceiie. P., La Consoiation de Phiiosophic dans !a tradition iitt^raire. Ant5cMents
ct post0rit^ de Bo0ee, Paris 1967
Licbeschutx, H., apud The Cambridge History of Later Greek and Eariy Mediaeva!
Phiiosophv, Cambridge 1967. 576 —578 (de Iohanne Scotto et Martiano)
Ferrarino, P., La prima e !'unica. Reductio omnium artium ad phiioiogiam. 11 De
nuptiis Phiioiogiae et 51ercurii di Marziano Capella e i'apoteosi delia fiioiogia, Ita!ia mcdioevaic c umanistica 12, 1969, 1 —7]
Mathon, G.. Les formes et !a signification de ]a p^dagogie des arta liberaux au milieu
du 1X ' siM c. L'enseignement paiatin de Jean Scot Erigone, Arta liberaux et philosopliic au moyen Age. Actes du 4 "" Congr&s intemationai de phiiosophie medievaie.
Montr<Sal —Paris 1969, 47 —64
Bcmardi Perini, G., La Phiiologia dei Petrarca, Seneca e 5Iarziano Capeiia, Atti e
memoric de!!'accademia Patavina 83, i970—1971, 3. 147—169
Lutz, C.. A Diamond and a Durer in Dubravius' Commentary on Martianus Capella.
Yaie University Library Gazctte 46, 1971, 89 —96
XXV

B1BU0GRAPHIA

Contrcai. J-, A propos de quflquee ntss. de l'6eole de Laon. l^e moyen Ago 78, 1072,
5-39 [de oomm. Martini Lauduuenais in Mart. Cap.]
Klopech, P., et E. Walter. Das Gcdicht von der Hochzeit Merkura und der Philolo
gie, Mittellatcinisches Jahrbueh 8, 1973. 142-151
Liebcschutz, H., The Place of tho Martianus Glossae in the Developmont of Eriugena s Thought. The Miad of Eriugena. Papers of A Colloquium . . . Dublin 1073.
4 9 -5 8

Schrimpf. G., Zur Frage der Authentizitat unseter Texte von Johannes Scottua' An­
notationes in M&rtianum, The Mind of Eriugena [ut supra], Dub!in 1973,125 —139
Lutz. C-. Aesticampius' CommentAn* on the De grammatica of Martianus Ct%;x?lla,
Renaissanco Quarterh* 26. 1973. 157 —166
Drouke, P., William of Conches' (bmmentary on ^lartiaims Capella. M^langes offerts a E. R. Labande. Poitiers 1974. 223 —235
Giaeone. R.. Arti liberali e classificazione delle seietme. Aevum 48. 1974. 58 —72
Disertori. B.. Π De nuptus Philologiae et Mercurii di Marziano Capella, 11 Pitagohsmo nella Divina Commedia. Atti delfaecademia Roverctana degli Agiali, Classe
di Soienie umane. lett. ed arti. 6. ser., 14—15,1974 —1975 [typis vero impressum
1977]. 67-92
Ferrarmo. P., Π Marziano Capella deU Aeeademia patavina e Copernieo. Atti c memorie delFaccademia Patavina 87, 1974 —1975, 3. 381—383
Jeanneau, E., L'h6ritage de la phdosophio antique durant le haut moyen Age, La
cultura antica nellOccidente latino dei V il. all' X I. seeolo, Spoleto 1975, 15 —74
Preaux, J., Securus Melior Felix, 1'ultime orator urbis Romae. Miscellanea E. Dekkers, Bruges 1975, 2. 10 1-12 1
Leonardi. C., Glo6se eriugeni&ne a Marziano Capella in un codice Leidense, Jean
Seot Erigone et Thistoire de la philosophia. C. X. R. 8. 1977, 171 —182

XXVI

CONSPECTVS

TOTIVS

OPERIS

1 1 —2 Martianus pater pollicetur se fabellam, quam sibi Satura dictaverit, filio
relaturum, ea fabula hujusmodi est: 3 —5 Mercurio uxor quaeritur, (i —20 comitante
Virtute Apollinem consultum it Mercurius. 21 —25 cum gaudio discunt Mercurius
Virtuaquc Philologiam eis nuptiis idoneam esse. 26 —40 de nuptiis consulti aaaentiunt luppiter Iunoque, sed suadente Pallade deorum concilium convocant. 4 1—90
forma et habitus diversorum numinum a Martiano describitur. 9 1—97 lovi ut Mer­
curius Philologiam in uxorem ducat suadenti certatim assentiunt ceteri dei; inde
proprias sedes repetunt.
I I 98—109 arithmetica computatione probat Philologia nomen suum cum Mer­
curii nomine congruere (nam
= 724.
= 1218, quorum numerorum
prior = 80 x 9 + 4, alter = 135 x 9 + 3; 4 autem et 3 ambo perfecti sunt et si­
mul sumpti septenarium faciunt, ipsum quoque perfectum).! 10 —116 ornatur Philolo­
gia in caelum ascensura. 117 —126 Musae eam comitantes variis carminibus laudant.
127 —133 Virtutes quoque et Gratiae eam comitantur. 134—141 terrestrem erudi­
tionem evomit Philologia, Athanasiac poculo exhausto. 142 —199 per planetarum
orbes ascendit Philologia simulque deos in singulis habitantes veneratur. 200 —220
in deorum senatum pervenit virgo, ubi Mercurius ancillas ex famulitio suo ei donat.
I I I 221 —228 introducitur Grammatice, quae artem suam exponit 229 —326: 229
de nomine Grammaticae; 230 —231 de eius officio et partibus; 232 —261 de litteris:
262 —278 de syllabis; 279 —288 de partibus orationis; 289 —308 de nominum decli­
natione; 309 —324 de verborum eoniugatione; 325 de anomalis; sed 326 eam tacere
iubet. Minerva, ne taedio afficiantur dei.
IV 327 —334 introducitur Dialectica, quae doctrinam suam exponit 335 —422:
335 —343 de nomine et partibus Dialecticae; 344 de genere; 345 de formis; 346 de
differentia; 347 —349 de accidente, de proprio, de definitione; 351 —354 de partibus,
de divisione, de partitione; 355 —360 de rerum nominibus, i. e. aequivoeis, univocis,
plurivocis. propriis, alienis; 361 —366 de substantia: 367 —370 de qualitate; 371 —
373 de quantitate; 374—379 de relativo; 380 —383 de reliquis praedicamentis;
384 —387 dc oppositis: 388 —395 quomodo ex nomine et verbo fiat proloquium:
396 —403 dc proloquiis universalibus, particularibus, affirmativis, negativis; 404 —
422 do syllogismo oiusque generibus, figuris, modis, tandem 423 —424 longius pro­
gredi Dialecticam vetat Minerva.
V 425 intrat Rhetorica, cuius forma et habitus describitur 426-435. materia sic
distributa: 436 —438 de nomine et natura Rhetoricae;439 —440de officio et materia
eius; 441 de quaestione finita et infinita; 442 —543 de partibus officii Rhetoricae,
quae sic tractantur: 443 —505 de inventione; 506 —507 de dispositione: 508 —537 de
elocutione; 538 —539 dc memoria; 540 —543 de pronuntiatione, sequuntur 544 —565
de partibus orationis, i. c. do exordio, de narratione, de propositione, de partitione,
de argumentatione, de quaestionum generibus, de epilogo. denique 565 Rhetoricae
innuit Mercurius ut finem disputationi suae faciat.
V I 566 —578 dialogus habetur inter Martianum et Saturam, deinde introducitur
Geometria, cuius habitus describitur 579 —586. doctrinam suam exponit Geometria
587 —703 hoc ordine: 587 —589 dc nomine et officio Geometriae; 590 —601 de forma
XXVII

CONSPKCTVS

et positione tcrr&e; 602- 608 de quinque zonis; 609 —621 de magnitudine et ambitu
seme;622- 626 de divisione terrae;627 - 649 de primo sinu Europae. i. e, do H iapn nia. de Gallia Narbonensi, de Italia, de insulis; 650 de secundo sinu; 651-660 de
tertio sinu. i. e. ab Aerocerauuus montibus ad Hellespontum; 661 —664 do quarto
sinu. i. e. ab Hellostionto ad Maeotim lacum; 665 —666 de extremitatibus Europae;
667 - 674 de Africa; 675 - 702 de Asia; 703 de mensum Europae. Asiae. Africae, sed
704 conqueritur Venus nimis longam esse hanc orationem, unde 705 iubetur Geo­
metria cetera ecterius perstringere; loquitur igitur 706 —707 de ratione quae inter
Geometriam et Arithmeticam intersit; 708-720 de planis figuris; 721 —722 de soli­
dis figuris; denique 724 Euclidis libros lovi offert, ne diutius ipsa disserat.
YH 725-727 Voluptati ut nuptiae festinentur petenti respondet Mercurius brevi
tempore ceteras disciplinas confici posse. 72$ intrat Arithmetica, cuius habitus bre­
viter describitur; dein 730-802 artem suam hoc ordine exponit: 730 de natum
Arithmeticae; 731 de monade. 732 de dyade, 733 de triade. 734 do tetrade. 735 dc
pentade. 736-737 de hexade. 738-739 de heptade, 740 de octadc. 741 dc enneade,
742 de decade; 743-747 de natura et divisione numerorum; 748 —749 de paribus
et imparibus; 750-752 de compositis et incompositis; 753 dc perfectis, imperfectis,
plusquamperfectis; 754-756 dc numeris planis et solidis; 757 —767 de rationibus
quae inter duos numeros esse possint : 768-771 item de paribus atque imparibus;
772-775itemdeincompositis;776-801 decompositis, de communi compositorum
mensura, de proportione: 802 sua sponte finem orationi imponit Arithmetica.
YIH 803-S09 Silenum a Cupidine e somno excitatum irrident superi; Martianum
aspere reprehendit Satura quod ludicra seriis immiscuerit. 8 10 -8 11 Astronomiae
ingressus et habitus describitur. 812-887 artem suam exponit Astronomia: 812 —
$13 dc divina Astronomiae natura; 814 -816 de mundi constitutione; 817 —826 de
caelestibus circulis, dein fusius de singulis: 827 - 831 de quinque parallelis, 832 —833
de duobus coluris. 834- 835 de obliquis; S37 de spatiis, quae inter parallelos inter­
cedant; 838-840 de signis triginta quinque; 841-843 de synanatolis; 844 —845 dc
diversitate temporum, quibus signa oriantur et mergantur; 846 —849 dc inaequali­
tate dierum et noctmm: S50-S57 de planetarum motibus; 858 —861 de magnitudine
circulorum, quibus planetae moveantur; 862-871 de motu et defectu Lunae;
S72-878 de Solis motu et defectu; 879-887 de wteris planctis, (huius libri finis
desideratur)
IX 888—900 iterum siomachante Venere disquiritur inter deos, quae adhuc disci­
plinae audiendae sint; reiduntur Medicina atque Architectonica, differuntur artes
divinatrices quasi postea ab ipsa Philologia examinandae, ut sola iam Harmonia
audienda sit. 901-903 cantat Hymenaeus, dum Harmonia expcctatur. 904 —910
intrat Harmonia magno sane apparatu, comitantibus multis deis, semideis, heroibus,
poetis. 911-920 curioso carmine salutat Harmonia deos laudatque quod et ipsi car­
minibus faveant, deinde 921-995 artem suam exponit hoc ordine: 921 —929 dc na­
tura et affectibus musicae, cui et homines et bruta et inanima oboediant; 930 —966
de melicis, quibus continentur 930-932 de tonis, 933—934 de symphoniis, 035 de
tropis. 936dc divisione musicae. 937 de voce; 938-966 de septem partibus harmo­
niae, i. e. de sonis (938-947), de spatiis vel diastematis (948 —953), dc systematis
(954). de modulandi generibus (955-959), dc tonis (960 —963, in quibus de tetra­
chordo et pentachordo), de transitu ve! commutatione vocis (964), de modulatione
(965—966); 967-995 de rhythmicis, quae item in partes septem dividuntur i. c. de
tempore (971). de divisione temporum (972-973), dc pedibus (974-976), do rhyth­
micis generibus (977—993, ubi lacunam statuerunt viri docti, nam nihil omnino d i­
citur de agoge rhythmica. item nihil de conversionibus sicuti promissum erat).
996 expleto docendi munere Harmonia cantans in Philologiae thalamum pervenit.
997 -1000 Martiano filio valedicit Martianus pater.

CONSPECTVS

A
B
C
1)
E
F
(*
L
M
Γ
K
V

SiGLORVM

Harlcianus 2085
Bambcrgcnsis Mac. class. 39
Parisinus 8609
Parisinus 8670
Vesontioncnsis bibi, munic. 594
Bodleianus Laud. lat. 118
BruxcUcnsis bibi. rcg. 9505 —9500
Leidcnsis bibi. univ. 87
Parisinus 8071
Petropolitanua seu Lcninopolitanus pubi. bibi, claas. lat. F. V. 10
Reichcnaucnsis 73
Leidensis Yoss. lat. F . 48

A* primae manus lectio in A
A^ alterius manus lectio in A
A^ tertiao manus lectio in A
A " lectio in margine libri A ascripta
A'' varia lectio in A
A* glossa in A
J.
deficit (codex, qui legi non potest)
n. /. ni fallor
In apparatu critico laudantur hi viri docti:
Bentl(cy) 1817, 1881, Deitcrs 1881, Dick 1925, Eyss(enhardt) 1S66, Grot(iu9)
1599, Haupt ap. Eyasenhardt, Heins(ius) 1052, 1664, Hercher ap. Eyssenhardt,
Jurgenson 1874, Kopp 1836, Mcib(omius) 1652, Morelli 1909. Petersen 1871,
Salm(asius) 1777, Scaligcr, Schocll 1876, Stange 1882, Vonck(ius) 1744, W illis AAfC
1908, ΤλΜϋΈ 1971, jUari(m?tM) 7 F -F 7 7 1974, 1975, 1977, 1980

X X IX

M A R T I AN f MI N N E I
DE

NVPTIIS

FELICIS

PHILOLOGIAE

ET

CAPELLAE
MEHCVRII

L IB E H i

5

io

15

T u qu em psallen tem thalam is, quem m atre C am ena
p rog en itu m p erh ib en t, cop u la sacra deu m ,
sem in a qui arcanis stringens p u gn an tia vinclis
co m p le x u q u c sacro disson a n ex a fov es,
n a m q u e elem en ta ligas v icib u s m u n d u m q u e m aritas
a tq u e auram m en tis corp orib u s socias,
foe d e re co m p la c ito sub q u o n atura iugatur,
sex u s con cilia n s et sub am ore fid e m ;
o H y m en a ee decen s, C yp ridis quae m a xim a cura es
(h in c tib i n a m flagran s ore C u pido m icat),
seu tib i q u o d B acch u s p a ter est placuisse choreas,
ca n ta re ad th a la m os seu genetricis habes,

8 βοέ/Λ.
3, carrn. 9, 79 tu numeris elementa ligas ;t
mea maxima cura; yecry. 7, JJ7 tua maxima cura ]} n Ov.
placuisse coronam

12

1

Fery.
7,
J, 37J Baccho

[ A B D M R C E F Y GL] i 3IA R TIA N 1 3H N EI F E L IC IS C A P E L LA E D E X V P
T IIS P H IL O L O G IA E L IB E R IN C IP IT A
auRa m B L IB E R

PRIM VS P H IL O L O G IA E D E N V P T II8 D IN C IP IT L IB E R F E L IC IS C A P E L­
L A E D E N V P T IIS P H ILO LO G IA E E T M E R C V R II 31 perii! pere ^aperior puyi^ R M A R TIA N I 3H N E I F E L IC IS C A P E L LA E A F R I C A R TA G IN IEN SI8
SA TIR IC O N L IB R I V I I I I D E N V P T IIS P H ILO LO G IA E L IB R I DVO D E A R TE
GRAAL L IB . I. D E D IA L E C T IC A I. D E R ETH O R . I. D E GEOM ET. I. D E
A R ITH M . I. D E A8TROLOG. I. D E ARMONIA I. L IB E R PRIM VS IN C IP IT C
M A R TIA N I M IN EI F E L IC IS C A P E L LA E A F R I C A R T A G IX IE N S 1S D E N V P ­
T IIS P H IL O L O G IA E L IB E R PRIM VS IN C IP IT E F Y
M IN EI
M A R TIA N I M IN E I F E L IC IS C A P E L LA E A F R I C A R T A G IN IE N S IS L IB E R
PRIM VS IN C IP IT D E N V P T H S P H ILO LO G IA E G M A R TIA N I M IN EI F E ­
LIC IS C A P E L L A E D E N V P TH S P H ILO LO G IA E L IB E R PRIM VS IN C IP IT L
taWe/icf/7n/7/u/Mii^Mpcr^cripO'oiwurcAe!ypo H 4 pallentem B* ( d R) ]} & copula] per
copula EF* (7. R) )] 7 complexusque A* complexu G (<%. R) )t io iungatur 31^ H
H quae A* !)' R r/ /or/. B' qui c?M. )! 14 seu deperii! incerato /oho B II 15 can­
thare B' B ' R E '
1

MAHT1AXVS CAPELLA

UBER 1

comere vcrnificis floivntia limina sertis
seu consanguineo Gnatia trina d e d it:
conubium divum eomptmens Calliopea
carminis auspicio tc probat aimuei*e.
-

Dum crebrius istos Hymenaei versiculos nescioquid inopinum intnetumque moliens cano, respersum capillis albicantibus vert icem in crcm cn tisque lustralibus decuriatum nugulas ineptas aggarrire non perferens
Martianus intervenit dicens 'quid istud, mi pulter, quod nondum vulgata
materie cantare deproperas et ritu nictantis antistitis, priusquam fores
aditumque reseraris, e/iroAoyajt quin potius edoce quid apportes, c t
quorsum praedicta sonuerint revelato/ 'ne tu' inquam 'desipis a d m odumque perspicui operis
(n o n ) noscens creperum sapis, n ec
liquet Hymenaeo praelibante disposita nuptias resultare, si vero c o n ­
cepta cuius scaturriginis vena profluxerint properus scrutator inquiris,
fabellam tibi, quam Satura comminiscens hiemali pervigilio m arceacentes mecum lucernas edocuit, ni prolixitas perculerit, explicabo.
3 Cum inter deos fierent sacra coniugia procreationis undique num erosae,
liberique praeclues ac nepotum dulcium aetheria m ultitudo et inter se
quodam caelicolarum complexu ac foedere potirentur, praesertim que
potissimos conubialis bearet adiectio, idque diditum m undo loqu ax triviatim dissultaret humanitas, poetaeque praecipue Oeagrium citharistam
secuti caecutientisque Maeonii suaviloquam senectutem epica vu lgo
lyricaque pagina consonarent nec aliquid dulcius Iovi inter aetherias

&

10

15

ao

voluptntcH una con iu ge lotjucrcutur, hiaque a cced eret p r o m p tio r fid es,
qu ae su aden te aru spioio grandaevoa yiontifieca in testim on iu m co n v o c a t,
cum q u id lu p p ite r h om in u m v otis trepida curarum a m b a g e suspensis
m u lta im p la ca bilis h ostia den egaret, ex ora ta eius m a tron a p rov en ire, et
& q u ieq u id ille e x p ro m p ta sententia, Parcarum p u g illo asservan te, d ic ta ­
v erit, delenitum suadae con iu gis a m p lex ib u s iussuque re m o v e re ; n ec so- 4
lum superum regem a ttesta b a tu r u xoriu m , idqu e etiam D iti p rop ositu m ,
id q u e P o rtu n o , certu m q u c esse G radivu m X crien is X eria e con iu gis am ore
torreri (A escu la p io q u oq u e n on dispar a ffectio) sim ilique persuasione
io tran sd u ci O pe con iu g a C ybelequ e perm ulsa m aestissim um seniorem d e ­
oru m (la n u sq u e fA r g io n a m u traque m iratur e ffig ie ); iam reginam ta n ­
tu m m a rito dependisse M cm p h itica m . ut ob sita lu ctu p erp etu o n u m qu a m
cu m con te n ta sit invenire.
i f a c ig itu r fa m a hisque deoru m alternis a m orib u s m otu s con citu sq u e 5
15 C yllenius, sim u lq u e q u od cu n ctoru m a ffection es et th alam os, du m p a ret
plu rib u s, con sp ica tu r, u xorem du cere in stitu it, in q u a m sen ten tiam m a ­
ter illum a n x ia , eum annua p eragration e zo d ia ca eam in P liadu m n u m e­
ro salu taret, im p u lera t, praesertim qu e q u od palaestra crebrisqu e d is cu r­
sibu s ex ercitu m corp u s lacertosis in iuvenalis rob oris ex cellen tia m toris
so virili q u a d a m a m p litu d in e ren idebat, a c iam p u b en tes genae .seminudum
eu m in cedere ch la m id a qu e in du tu m p a rv a , in velatu m cetera, u m eroru m
ca cu m en ob n u b ere sine m agn o risu C yp ridis non sin eban t, ra tion a b ili
igitu r p r o p o s ito constituit, pellere ca elib a tu m .

1 Fiyy.
7, 292 variis florentia limina sertis j) 8 ^pu!. mei. 7, 6 mi Socrates,
quid istud! t n tbid. Aristomene, inquit, ne tu . . . ignoras ]] 12 lucu?/; tmilalur
Fvly. mylA. p. J, 7#
ddd. p. 73, 27 marcentia lumina ?! p. 3#, 7 creperum ali­
quid desipere

12
Gu. m?!. 9, #93 numquamque satia quaesitus Osiris: A7in. Fet. 2 2 ,7 ; Avy.
ctu. #. 79 II 18 Apid. /H?!. #, 7 Psyche variis lactabatur discursibus 23 locttm !ouda! Fu!y. FfrvH. an!. 7J

[ABDMR CEFY GL] l commere A* ]ere lu w /oho B I] 3 calleopea €
callopeaG' caliopeaG^ [) 6a!bicandibuaR' H 7 ineptas A ^ B 'D 'R ^ G L
ineptiasc?!!. (nugulas ineptias Tnand!Pr&!U3r,7??r.^!.h:!. 33, 79#7, 2 2 3 ^ .) I aggarriremB* agarrirem B'Al'R' agarrireL' H 9 materiae A 'A 1Y L ' materia A^ I
ritum D 'R I antistatisn./. B ' antcstitisR* antistisL* jj !0 adytumque (7ron'vs
parum con^Jtrd? I reserares AC* I ύρ ρ ολογ είς Κ ο ρ ρ ΤΥΜΝΟΛΟΓΕΝΕίΟ A ΓΥΜ
NOAOrcYetc B 'B 'R '
rYwNO/.orYceeie R*
rYhNOAOYrecie B^B^AIFFVG
ΓΥΜΝΩήΟΓίεΥΰ L I ad postes n. /. L* H H quursum R ' ] sonuerunt C* It 12 persp icu i]p esq u iA 'B 'D 'R ' l^ e c i/m r cc n i.G r o !.ce R .^ 9 7 7 e te p y m io n A * epym ion A i €reP!W iONBPMRCll' eiePYMtONG egcrim ionL I <non> addith
J7Mmo^yne33,7973, 163 II 14 scaturriginisIHMC^L caturrices A 'B ' R ' caturriginisA^ scatd d n 7h !!?roed !?yi#d ^ B scaturiginis cell. ] properos It' II 15 sa­
tura A 'M ' satoraR' satira RH ' satyrae?!!. ] m aciscentesA'R* marescentes
n . /. B ' )) 17 procreationes )i'R ^ jj tSpraeclu/e/sB
pracciuensD
p r a e fR II
19 caelicolarum dddm!Fy.M. [[ 20 diditum Gr&!. deditum h&n [] 21 praecipui K* i
Oeagrium Gro!. euagrium B^G e! /er!. A '
eyagarium M '
eyagrium ce!!. tl
22m aeonaeA'R' maconiB' [] 23 ricaque A!' lib rica q u e!2 (d . R)

[A B D A tR CEFV GL] l coniuge] cum coniuge A C 'E F Y cumiugc L
loquentur R ' {] 4 eius] ei ( Ύ (d. R)
5 quiquid A! (d. R)
aservante A*
B ' (d. R) I] edclinitum B^ (d. R) t 7 uxorium idque] uxorividue A '
8 portunum a. /. M ' I esset D (d. R) ] graduum A ' (d. R)
neriae (P
nerin erim toB 'B ' R ' o/n. C 'E F 'Y nerinaec?!!. ]! io coniuge Y 'G Consivia Gro!. I
cybebe A!' cybcbcquc AI- cybelaquc Y I permulsum Gro!., a?d c/. exorata
i*. 7 II 11 arginionam (M Angeronam e?! Ageroniam Grtd. Carnam PreRcr
Rtwt. 7^h'iy. 7#3 κ. 3 wendaw
/mu po!m I iam
73 nam tt&ri )
po.s! reginam add. lacrimas TJopp
A^er!7u&rgcu.?t { pog! tantum odd. dicunt
ed. pr. II 12 mempliticam A mcmplicatam R ' ! lucto Αί* H 12.13 numquam eum
non tenta sit invenire Fo/nrA*. nusquam eum non temptaverit invenire ohim
fidut /VfMo/t #. 79##, 229 II 14 motus e/u. F ' F * F ' Y ' il 17 zodiaca eam Xopp
zodiacteam R ' zodiacteae?!!. II tSerebriqueAl' crebris C ' F F ' Y H I9iuvenilia
Ai^F^L^ t excelentiam E }j 20 rtuiitebat A I ac iam] aciem A ' R ' ][ 21 chlamidat]uc indutum e/κ. C F * F ' Y ' [ clamidaque A ' B ' B ' R E ^ etamidemqueAt^ elamidettucce/!. I parvam A!^ I invellatumL' I ]x r cetera F*L H 23 pellicere R I
caclibatani R ' (nelibatu E

2

3

UT MarUamn (^pcltA

3

MAHTIAKYS CAFELLA

UBER 1

6

Itaque pro illustri ea dignitate, quam wnveniixd accipere, eunettunento
longae deliberationis alternat, nam Rophian ipse miro quidem cu p ieb a t
ardore, quod prudens sanctaquc sit intemeratiorque eunetis pulchriorque
virginibus. sed quod sororis eius collactea et indiscreto antica foctlcn^
videretur perindeque ad innubas ipsa quoque transisse, eam in Palladis
iniuriatn non placuit coaptari, non dispar illum formae desiderabilis grataque luculentas inManticen quoque succenderat; nam et nobilitas g e n e ­
ris illam (quippe Pronoeae maior est filiarum) et praevidum perspicacis
prudentiae commendabat ingenium, sed ipsis diebus forte im m ensi am o7 ris impatientia ultro iuvenem consecuta Apollini fuerat copulata, v olu it
saltem Entelechiae ac Solis filiam postulare, quod speciosa quam m axim e
magnaque deorum sit txtucata cura; nam ipsi
natali die dii ad c o n ­
vivium corrogati multa contulerant. Iuppitcr q u ip ^ diadem a, qu od
Aeternitati, filiae honoratiori, detraxerat, capiti eius apposuit,
lu n o
quoque ex purgatioris auri splendente vena addiderat crinibus sociate
vinclum. Tritonia etiam interula resoluta ricinio strophioque flam m arum
instar e cocco atque ipso sacri pectoris ac prudentis am iculo virginem
virgo contexit. Delius quoque, ut ramale laureum gestitat, divin atrice
eadem coniecturalique virga volucres illi ac fulgorum iactus atque ipsius
meatus caeti siderumque monstrabat. Vranie autem praenitens speculum ,
quod inter donaria cius adytis Sophia defixerat, quo se renoscens etiam
originem vellet exquirere, clementi benignitate largita. Lem nius quoqu e
faber illi insopibilis perennitatis igniculos, ne caligantibus tenebris n octeqnc caeca opprimeretur, incendit, omnes vero illecebras circa sensus

^ 7 o//u M cd /o&M&nn & p4ycA<

3.6; )7y/Aayr. 7,%7

A piJ. mc/.

r.

10

i&

eo

5 a d h ib e b a t q u iescen ti, praeterea ne ullum tem p u s sine illecebra o b lecta m en tisq u o decu rreret, p m ritu i Huhscalpcntem circa im a corp oris a p p o ­
su erat v o lu p ta te m , sed vehiculum ei a c volatiles rotas, quis m ira p osset
celeritate discu rrere, trad id era t ipse Cyllenius, licet eam auri com p ed ib u s
illiga ta m M em oria p ra eg ra v a n t, bis igitur
opim a m superis ditem 10 que m u n erib u s a tqu e m u lta caelestium collation e decoratam in con u biu m
A rca s su perioru m cassus o p ta b a t, sed eam V irtu s, u t adh aerebat forte
C yllen io, paen e lacrim an s n u n tia v it im p oten tia pharetrati volitan tisqu e
superi d e sua societate correptam ca p tiv a m que adam an tin is n exibu s a
C u pidin e detin eri.
n
S u per his igitu r virginum thalam is dum cum deliberatae sortis blandi- '
m en ta fru stran tu r, nec facile quaepiam praeterea, quae con gru a paritate
T o n a n tis nurus deligeretur, occu rrit, am pliu s deliberandu m suggerit
A lrtu s, n eq u e cu m sine A p ollin is con silio qu icqu am debere decernere aut
fas a b eiu s con gressibu s aberrare, cum zod ia ca eum h ospitia pracm etan 20 tem n u m q u a m abesse m enstrua praecursione perm itteret, igitur co n s ti­
tu tu m u b icu m q u e locoru m frater esset adiretur. a c tu n c volatilem vir- i*
g a m , u ti secum m u n d i p en ita perm eare aeth eriosqu e recessus irrum pere
parili celerita te p osset, V irtu ti d e m ore p e r m ittit; ipse p ed ib u s talaria
n e ctit aurea, et n u n c in fanis, qu ibu s aut vaticin ia ob liq u is fu n d eb a n tu r

i Ctc. p. rg(7.

e/, e/ F id y . my/λ .

17 Αρκ/. me/. #,27 deamque ... amiculo contectam I] 2 0 Mery.

6. #49 caelique meatus

[A B D )!R FEFYG L] l illustri ea Foadr. 7# i n d u s t r i a e I cunctamcnto
Cro/. cunctas merito )! cuncta merito c?M. 2 sophian A !) sophia a. /. C sophiamMf/. [ ipsejipsequoqueEFY' [4 collactea A *B^P*)!^R('^F^G!/ collactioB* collactaneaB^ col!actiaA*l)*)!*F*EF*Y!v' !! 6 cooptari B*DR^ I
grata D^)!^
7 maticen A*
8 pronoeae A B '!tt*FEA
pronoeaes B ^ P ')!
pronoea !)^C^ prono/ae G pronoae// L [ maior est] maiorem F^ ] praevidum
A*B*I)*R*FY^L providum c;/f. }] 9 immensis!/ [ am aris!/ !) io impatientia]
i m p o t e n t i a ] apo!!oni(/Y
UendclichiaeMrf I postolarc)!* '}
!2 magnaquo ! /
pr. YYXH A VYX€ F* VXH !, ΨΥΧΗ ce//. ]j 14 ae­
ternitate F !/
15 purgatoris ) !'F purgationis!/ ((/.R) ] vena] lana)!* la­
mina)!* I socileB' sociareD (<7. R) }[ 18 vinculum A (d. R) ' interulo)!* R^ I re­
soluta AB* D)!*R' resoloF' resoluto cf//. }] 17 cocco B^R*('^FF^!i coeo ce//. ]
p<n/pectoris add, s u i!/ ] ac]a(ZY [) 18 fulgurum B^C^!^ ' 20 monstrabatur A
(d. R) [ Vranie !) 6/ coniam/ /7re/. Vnie (' aniae W aniec^//. (d. R) ]] 21 adytis
A*FY additis E aditisc?//. (d. R) )] 22po^/largitaadd. est A ^ F '!/ ]] 23insobibilisA insopibilesB^R insopobilisR insopilisE* I 24 accendit Ϊ / [ illeclebras n. /. )!' ille crebras E (d. R)
4

cunctoB apposuit A ptuo dit^; nam et ungucntin obiitAm floribusque re d i­
m itum halatu pasci foverique docuerat et meile perm ulserat et auro et
m onilibus inhiare membraque v in c iri honorationis celsae affectatione per­
suaserat. tunc crcpitaeuta tinnitusque, quis in fan ti somnum duceret,

unguentis oblitus [ 7.8 Jpu7. tue/. -3, 2 mira celeritate

[ A B P M R C E F Y G L ] l c u n c ta s D*
cu n ctu s R *
u n gen tis B * ) ! ( 'E Y
2 poa /
p e rm u ls e ra t a&7. a d g u s tu m F F * \ [] 2 — 3 et a u ro . . . persu aserat om . C*
2 au­
ru m A B * P * R * F F * )l 3 m u n ilib u s Α ) ! € " Έ Υ ϊ / ί h o n o ra tio rib u s P * ) ! ^
hono
r a tio n ib u s Μ * I celsa P ^ M ] a ffe c ta tio n i A
a fe c ta tio n e B* a ffe c tio n e R * F
4 so m n u m o w . L*
s o m n iu m M C *L *" ] in d u ce re t R * ] 5 ille creb ra V*
o b le ta m e n t is q u c F H 6 d e cu rre t P *
d iscu rre re t R *
plurituiAR*
purituiC*
prit u i L * l[ 7 v e ic u lu m P * ) ! R ! / € * ] qu a s A R * I p ossit R
9 p ra eg ra v a ret A R '
d ita ta m q u e R ^ G il io mu l t a om. F ' F ' Y * I c o llo c a t io n e B * R ^
Π ca sst^ A * B
P*3!R^G^L
casu s A * P ^ R * ( ' F * G *
cassus v e ! casu s F
casu s v e l casu s Y*
casu s v e l cassu s F *Y ^ I) !2 im p o te n tia sertp-st
in p o te n tia m A P M R L
in p o ­
te n tia B F E F Y G I fe r c tr a ti A
fa retra ri R^ fa retrarii R - fa retra tri π . / .
) vo­
lu n ta tis q u e I / II 43 s u p e r A * I) ! 3 . H a C u p id in e com m ode (7&s^ca/
4 4 c u p id e n e f
15 d e lib e r a ta e ] d e lib e r ta te A *
lib c r a ta e L * ]] l G f r u s t a n t u r P ) ! ( . / F F * A * ] q u e m ­
p iam A R* I p m e t e r e a A * B * P * R G
p r a e te r e a s )!
p ra eter ca n i c f//. ] p a rili­
ta te M ^ R G II 17 d ilig e r e tu r A ) !
d e le g a re tu r B * P i[ l 8 a p o l l i n u s ) ! *
a p p o llinis R I a u t ] h a u d B^ [[ 19 z o d ic a A R *
z o d ia F* { p ra e m e ta ta n te m A II 20 m o n stru a A * I jw r c u s s io n e T / [ p e r m ittit a . A * H 21 lo c o r u m o a ^ C * F * F * \ * lo ca ru m A R * ]} 22 re ce sso s R* H 23 d e m o rte A * R *
d e m e re P * c / c o m . /?rof. c o a /r a
r/iy//i7/n(?a H 24 q u ib u s o ;a . f * F * Y *
q u is F

3*

MAKTiAKVS ί'ΑΓΜΕΕΑ

ambagibus aut denuntiata pecudum caede fissiculatis extorum prosiciis
viscera loquebantur, (nunc in specubus), quibus[que] (s o litu s ) sortitu s
10 excedere vel logia personare, sagaci eum investigatione disquirunt, sed
his adytorum fastigiis speeubusque viduatis absque lauri arentis paucis
admodum foliis vittisque semivulsis, quas in Cumano antro post S ibyllam &
tinearum morsuseariesquc carpebant, nihil eius potuit inveniri, per aerios
etiam tractus, quibus formare solitus et voluerum diversos m eatus et
oscinum linguas et praepetis omina pennae, frustra incassum que d isq u i­
ritur. iam pridem quippe offensus contamine m onendorum dedign atu r
augur Pythius nuncupari, item eum in Helicona, Delon L y cia m q u c sec- 10
tantur; sed alibi lauros primores arentesque ederas, alibi carientem trip o ­
dem erepidasque situ murcidas praesagionunque interiitam m em oriam
reppererunt.
11 Tandem Fama nuntiante cognoscunt quod Phoebo gaudet Parnasia
rupes, beet inde quoque ad Indici montis secretum obum bratum que scop u - 15
Ium nube perpetua posterius migrasse perbibebant, tam en Cirrhaeos
tunc recessus et sacrati specus loquacia antra conveniunt, illic autem
circumstabat in ordinem quiequid imminet saeculorum, Fortunae urbium
nationumque, omnium regum ac totius populi, videbantur aliae transacti
cursus emensa fugientes; consistebant aliae sub conspectu, adven ieban t- 20
que quamplures, atque ita nonnullis eminus vanescebat disparata p r o ­
lixitas, ut velut fumidae caligationis incredibilis haberetur aura, in ter
haec mira spectacula Fortuuarumque cursus [m otus] nem orum etiam
susurrantibus flabris canora modulatio melico quodam crepitabat a p p u l­
su. nam eminentiora prolixarum arborum culmina perindeque disten ta 25
1
Aptd. &xr. 6 p. 727 extis fissiculandis )) 3 Aptd. tncA 2 anxia disquisitio­
ne . . . requirit, Firm. malA. 2,29,3 sagaci .. . inquisitione ]] 8 Ferp.
3, 337
et voluerum linguas et praepetis omina pennae ][ 10 7/or. c. 7, 2, 32 augur Apollo H
Ϊ4 fery. cd. 6. 29 Phoebo gaudet Parnasia rupes j[ ^77 c/. Ctc. Trm. 39; Aiocr.
wmn. 2,3,13

[ABDHR CEFA GL] 1 denuntiate A*B*D'R* I pecodum AM ' R^ ) phisiculatisB Hsicnlati3MC^Llprosicii3AB'D'R*L' prosicisusn./.E prosicisce^. ]]

nunc m specubus odd. Die/; I quibus D*C* ) solitus add.F"' om. cc^. j sortiatusC^ 3 excedere OTS.D excidere A^B^R' (/oe!Mad/nic^aM/2 Mdu^) H 4 adyto­
rum A aditorumc^. (d. R) ) laure L* } arentes AD^R^ II 5 vittisque A^!)^
vitiisque R' vitisquee^f. [] 6 carpebatis H slig uasL' [ pinnae AB^
D)i^ (d. R) I incasumque
(d. R) ]] to noncupari AF nucupari C* (d. It) I
item]itemqueD*B^(d. R) ] LyciamqueA''. 77ci?MitM litiumqucC lictumqucE
bctiumqueF iyciumquece^. (d. R) H acarientem AlFD^M E cariantemce//.
2

(d. R) D 12 murcias A* marcidas A' ^1* L' II 18 in ordinem ο?π. A* in ordine
I
quiquid D* (d. R) ia regum] rerum B^ I trasacti A* }] 20 emensa Fy#& emenso
/Ari ) aliae sub conspectu om. L* ]] 2! ita om. L* I nonullis
I evanesce­
bat F' ) disparata BDMR^L desperata A * ( d e i n d e vanescebat disperata repe­
tii A* dJc^A^) II 23 taberetur Fy*!. II 23 motus de/. Die/: motusque R^ H 24 susur­
rantibus R* j fabris A^R* flabis B^ ( mudulatioB modolatioM ] nelicoA*
lico C'V' ) apulsu E f) 35 proindeque L' ] distet A* distantia R*
0

UBER !

a cu to nonitu rcH ultubunt; q u ieq u id vcrotc^rrae con fin e ac p rop in q u u m ra ­
mis a cclin ib u s fu erat, g ra v ita s rau ca q u a tieb at, a t m edia ratis p e r ann exa
su ccen tib u s d u p lis a c scsqu alteris n ec non etiam sesquitertiis, ( s e s q u i ­
o cta v is etiam sine d iscretion e iuncturis, licet in tervenirent lim m ata, con 5 cin cb a n t. it^i fieb a t, u t nem us illud harm oniam tota m su peru m qu e carm en
m od u la tion u m con g ru en tia personaret, q u od quidem ex p on en te C yllen io 12
V irtu s e d id ic it etiam in ca elo orbes parili ration e a u t con cen tu s edere aut
su ccen tib u s con v en ire, nec m irum qu od A pollin is silva ita rata m o d ifica ­
tion e con g ru eret, cum caeli q u oq u e orbes idem D elius m od u letu r in Sole,
io h in equ e esse q u o d illic P hoebus et hic v o citetu r A u ricom u s; nam Solis 13
augUBtum c a p u t radiis perfusum circu m a ctu m q u c fla m m a n tib u s velu t
auratam caesariem rutili verticis im ita tu r: hinc q u oq u e Sagittarius, hinc
q u o q u e V u ln ificu s, q u o d p ossit radiorum iaculis icta penetrare.
D em on stra b a t praeterea V irtu ti C yllenius am nes q u osdam caelitu s 14
15 d eflu en tes, q u os tran seu n dos esse p erh ibebat, u t ad deum ipsum , quem
reperire cu ra est, p erven iren t, verum eosdem am nes d iv ersicolor flu e n ­
toru m d iscrep a n tiu m u n da ra pta b at ; q u ip p e prim u s diffu sioris ac p r o ­
lixi a m b itu s gu rges liven tis aquae volu m in e n ebu loso a tqu e algidis a d ­
m od u m p ig risq u e cu rsibu s haesitabat, interius aliu s lactis instar can di20 d a cq u e lucis m itis om n ia qu ietu squ e m otu undas v o lv e b a t argenteas,
tertiu s v e ro n im io ru b roq u e igne rutilantes festin ataqu e ra p id itate p ra e­
cip ites fra g o so sq u e cursus anhela sulphureus celeritate to rq u e b a t, qui
h u nc se q u e b a tu r auratus a c fulgidu s a c flam m is coru sca n tibu s ru tila n s;
sed d iv e rsita te m flu m in u m , u trim qu e con iu n ctu s quibu sdam rivu lis
35 in term ix tis, q u a n tu m p en sa b a t m od era tio, tem p era ba t, verum in terior
illo e le c tr o p u rior resp len d eb a t am nis, quem praeter ceteros F ortu n aru m
ille con sisten s p op u lu s a p p e te b a t, quarum alias eius o d o r et halatus
illexerat, alias lenis u n d a e can ori perm ulsere m od u la tu s: gustum
autem h au stu m qu e qu a m p lu res ex eodem du lcissim o gurgite sitiebant.
73 c/. A7acr. M /. 7, 77, 77 I) 20 ,4pa7. me/. 7. 3 evom ebat undas argenteas
26 Ferp. pecry. 3, 322 purior electro cam pum petit amnis
[ A B B M R G E F Y G L ] 1 acuta B* ] cxsultabantM * ]) 2 a c!in ib u sC * E F Y
ancx a A L ' annixa B ' H 3 s e q u a !tcr is A sesqu ialterisM R ' Iseq u itertiisA * sexquitc rtiisR * t sesquioctavis B 'L * d i7 /. octavis omtMM mei H 4 lim mata M R * E F ^ G L
lumata A ' limata ce//. I coneinncbant A M * C * E \ 'F ' !] 6 qu od] qui A*
8 appollin isM R E II 9 m od elatu rA I) 10 iU ic B ^ D ^ F ^ L ^ illeceM. ) ct h icom . A ' )[ 11 circuactum que
II 12 rufuli A IH M * R * [ hinc quoque Sagittarius om. L* It
14 dem onstrabit B* I quodam R* H 15 pervidebat D* [] 16 curae estB ^G EY^G cu­
rae esset F ?/^ . curae /o r /o ^ c /epend^w
}} 18 a q u ae]atqu e A* L* -que A^ (d. R ) ]]
ta interior/or/./ryeiidMHt&ii I) 20 οηιηία]^Γ0ϊηηί&3Ι^ίΕΡΥ^Ι< I gen teasC *Y *(d .R )H
2! minio Feid. 33 I rtUulantes A rutiiansG (d. R ) [] 22 fragrososqueG I solphuereusM*
solphureus
sulphcreusA^' (d. R ) ] ccle rita e M (d. R ) )[ 24 diversitatem scripsi
diversitate /i3ri [ eoniunctis G* (d. it) I rivulus A II 23 m oderatio tem perabat
o m .A ' I tem porabatA ^ tem perabaturG I] 26 ille d?M. p au ci I eletroL *
7

MAH1IAXYS CAPKLLA

Id B E R 1

nec deerant. qui eadem foveri abluique lyntpha ac se ia illam iacere cu p icM nt. praeterea duo restrictiores ac sinu ambitnque parvo raptabantur interius, quorum uterque pro abonun vicinia et confinio coloratus exiguum
proprii saporis haustum mu!ta mutabitis admixtione traxere, nam a!ter
nimia celeritate festinus ac plerumque consistens relabensque fereb atu r;
alius vero quandam undarunt originem gestans flexuosisque anfractibus
errabundus spumabat etutetis seminibus fluentorum.
15
Hi igitur cursus discoloris amnes praedictas rerum nationum que F o r ­
tunas immensis primo sinibus ambiebant, tunc diversa undarum v io lensque rapiditas singulas quasque pervadens improvisa vi per d ecliv is
alvei praecipites lapsus rapidis turbinibus pertrahebat, ita ut alius eas­
dem plerumque alteri transfunderet fluvio, et quam ille exercitam lon ga
collisione vexarat. alter Aut ripae redderet aut amne mersaret, non ta ­
men Fortunas omnes illi sanguineus aut caeruleus involutas gurgites
rapiebant ; plerumque illius lactei praenitens unda repente correptas
eminentis tractus vertice subvehebat: aliquando etiam sublim atas atqu e
fluctu elatiore suspensas in illum cruentae similitudinis reieiebat. aestum
ant in torrentem lividum vorandas hiatu piceo despuebat, alterna igitur
permixtione fluviorum ille Fortunarum populus agebatur; neque enim
ulla prorsus erat, quae ab omni immunis incursu cunctoque esset gurgite
feriata.
16 Denique Virtus secuta Cyllenium dum sola cunctos interrite transm ea­
ret, licet eam magno fragore colliserint, tamen opprimere non quiverunt,
tandem trans fluvios, qui ad quoddam Phoebi spectaculum ferebantur,
cum Virtute Mercurius constiterunt, ac tunc Latoium conspicati ed ito
considentem arduoque suggestu atque in conspectu quattuor urnulas

a d op erta s vicissim a tqu e alterais in spection ibu s enudare, quae d iv ersa
specie m ctallisqu e form atae, nam una ex ferro, qu an tu m co n ici p o tu it,
d u riore, alia e x argenti fu lgen tiore m aterie, tertia liventia p lu m b i fusili
rob ore v id eb a tu r, at v ero p ro p io r d e o perlucen tis vitri salo ren idebat, sin&gulae autem rerum qu aedam sem ina elem entaque gestaban t, nam fiam - 1?
m a fla g ra n tior et a b ipsius C ccaum enes exan cla ta fom itib u s ex ferri p ra e­
d ic ta a n h ela ba t urna, quae tam en vertex M ulciberi d iceb a tu r, alia etiam ,
quae fu erat e x argenti m aterie, p raeferebat serena fu lgen tia et vernantis
caeli tem p erie ren id eb a t; h an c d iceb a n t risum Io v is . illa vero m etalli
)o gra vioris plen a u n dosae hiem is atqu e algidi frigoris n ecn on etiam p ru i­
n arum , h a cc Saturni v o ca b a tu r exitiu m , a t v ero sati resplendentis atqu e
ad ipsius dei d ex tera m sita, acris totiu s sem inibus erat referta ; hanc
Iu n on is ubera m em ora b a n t. ex his igitu r urnis deus a ltem a tim , quan tu m 1 %
d isp ositis sat erat, h au riebat, nam q u otien s orbi eom p la cito vitalis spiri!5 tu s salubres m in istrab a t auras, ex illa argenti clem en tia aeris hausti p er­
m iscens sem ina te m p e ra b a t; cum v ero pestem diram com m eritis m or­
talibu s m in a b a tu r, aeri sim iliter anhelos ignes aut torp en tis frigoris v e­
nena m isceb a t et in affligen d u m m eare cog eb a t orb em , tali dei tem pera- 19
m en to V irtu s a d m on ita , m agisque cum eum salutares auras m iscere con 20 spiceret, caeci p oeta e G raium versum M ercurio com p ro b a n te c o m m e m o ­
rat :

&

10

n

20

Φοί/2ο* dxepwxd//??:; Acu/iov

85

dptd. πΜί. 6. 72 festinantes impia celeritate }] 18 c/. carni. Btirana 47, 7 Saturni
sidus lividum ]] <? 76 c/. Rem. 7